Aralin 1 Ang mundo at ang sangkatauhan

Terms	Definitions
gravity	lakas o pwersang humahatak sa mga bagay sa sentro ng daigdig
heologo	taong nag-aaral ng istruktura ng Mundo at mga likas ng prosesong nakaapekto rito
siyentipiko	taong dalubhasa sa pagaaral ng agham o siyensiya
solar system	binubuo ng Araw at mga planeta kasama ng kanilang buwan o mga buwan; lumiligid ang lahat ng mga ito sa Araw
teorya	matalinong palagay o kuro-kuro bagama't hindi pa napatutunayang totoo
Teoryang Big Bang	ang Mundo ay nabuo matapos ang isang malakas na pagsabog. May 15 hanggang 20 bilyong taon na ang nakaraan.
Teoryang Nebular	ang mga planeta ay nagmula sa mga masa ng gas na nagkawatak-watak dahil sa lakas ng gravity ng umiikot na nebula sa paligid ng Araw.
Teoryang Solar Disruption	nagmula ang mga planeta sa mga pira-pirasong bahaging nanggaling sa Araw nang muntik nang mabanggaan ang Araw at isa pang bituin.
Sir Isaac Newton	ang unang nagsabi na ang mundo ay may hugis na oblate spheroid
ekspedisyon ni Ferdinand Magellan.	ekspedisyon na unang matagumpay na pagligid sa mundo.
oblate spheroid	mas malapad ito sa may bahaging gitna at may pagkapatag sa magkabilang dulo parang dalandan.
geodesy	siyensya na nagaaral at sumusukat sa eksaktong sukat at dimensiyon ng Mundo
crust o balat ng mundo	dito tayo nakatira. Pinakamanipis ito sa mga layer ng mundo. Tinatayang tatlo hanggang limang milya ang kapal nito sa ilalim ng karagatan (oceanic crust) at mga 25 milya naman ang kapal nito sa ilalim ng mga kontinente (continental crust). Nahahati ito sa mga pira-pirasong plate at nakalutang ito sa malambot na bahagi ng mantle.
mantle	ang pinakamakapal na layer. 1800 milya ang kapal nito. Binubuo ito ng maiinit at mabibigat na mga bato. Ang mga layer ng mga batong ito ay natutunaw na parang aspalto dahil sa tindi ng init. Ang mga paggalaw ng mantle ang dahilan kung bakit gumagalaw ang mga plate ng mundo.
outer core	Parang isang mainit na bolang metal. Ang init nito ay umaabot sa 4000 hanggang 9000°F. Kaya ang mga metal dito ay natutunaw at nagiging likido. Ang kapal nito ay tinatayang 1400 milya. Ito ay binubuo ng tunaw na nickel at iron.
inner core	Mataas na mataas ang temperatura at pressure dito. ang mga metal ay nagsisiksikan at hindi na nakadadaloy bilang likido. Ang temperatura nito ay umaabot sa 9000°F. May kapal ito ng 800 milya.
karagatang Pasipiko	ang pinakamalawak at ang pinakamalalim na karagatan. Ang pinakamalalim na bahagi ng Karagatang Pasipiko ay 11, 033 m na matatagpuan sa Mariana Trench.
Dagat (sea)	sumusunod sa karagatan kung lawak at lalim ang pagbabatayan. Napapaligiran o bahagyang napapaligiran ng lupa. Hal. Dagat Timog Tsina at ang Dagat Sulu
Golpo (gulf)	matatagpupan sa paligid ng isang tangway o peninsula. Ang Golpo ng Persia sa kanlurang Asya at Golpo ng Lingayen sa Pangasinan ay ilan sa mga halimbawa.
Look (bay)	bahagi ng dagat na napaliligiran ng lupa, tulad ng Look ng Maynila.
Lagusan (channel)	bahagi ng karagatang naglalagos mula sa isang dagat patungo sa iba pang anyong-tubig sa labas ng kapuluan. Ang Babuyan Channel ay isa sa mga halimbawa.
Kipot (strait)	naguugnay sa dalawa pang malalaking anyong tubig. karaniwan ito ay makitid at mahaba kaya't tinatawag na kipot mula sa salitang makipot. Kipot ng Guimaras ay isang halimbawa.
Lawa (lake)	napapaligiran ng lupa. hindi ito dumadaloy sa dagat. 8 lawa ang matatagpuan sa Laguna - Laguna, Sampalok, Palakpakin, Yambo, Bunot, Pandin, Muhikap, at Calibato
Ilog (river)	anyong tubig na paliku-likko't mahabang nagmumula sa bundok. nabubuo ito sa pagsama-sama ng mga batis, bukal at ulan. mahalaga ito sa lugar dahil maari itong daanan bilang isang transportasyon, gawing patubig sa sakahan, industriya, at iba pang gawaing domestiko. Ang malalaking ilog ay maari ding pagmulan ng enerhiyang magagamit sa paglikha ng kuryente.
Ilog Cagayan	pinakamahabang ilog sa Pilipinas
Batis (brook)	maliit kaysa sa ilog, nagmumula sa gilid ng bundok at burol.
Sapa (stream)	higit na mas maliit kaysa sa batis. Kadalasang natutuyo kapag taginit.
Talon (falls)	nagmumula sa tuktok ng bundok o sa isang mataas na lugar. ang tubig mula dito ay bumabagsak sa lupa at dumadaloy at umaanib sa iba pang anyo ng tubig gaya ng ilog at lawa. Hal. Talon ng Pagsanjan sa Laguna at Talon ng Maria Cristina sa Lanao del Norte
Bukal (spring)	bumubukal mula sa ilalim ng lupa. ang tubig nito ay maaring mainit o malamig. sinasabing ang tubig mula dito ay nakagagamot ng iba't-ibang uri ng sakit. Hal. Tiwi Hot Spring sa Albay.
Ang mundo	bahagi ng solar system. Ito ang pangatlong planeta mula sa Araw. Sa ngayon, ito ang nagiisang planetang may buhay. Ito ay tahanan ng sangkatauhan.
kontinente	malalaking masa ng lupa sa mundo
Asya	ang pinakamalaking kontinente at ang may pinakamalaking populasyon. Tahanan ng 60% ng populasyon ng mundo.
Aprika	pangalawang pinakamalaking kontinente sa mundo. Malaking bahagi ng kalupaan nito ay disyerto.
Hilagang Amerika	ikatlong pinakamalaking kontinente.
Timog Amerika	pang-apat na pinakamalaking kontinente.
Europa	itinuturing na bahagi ng kontinente ng Eurasia. panlimang pinakamalaking kontinente.
Antarktika	matatagpuan sa paligid ng Timog Polo at pang-anim na pinakamalaking kontinente. Nababalutan ng makakapal na yelo ang kontinente at ang klima nito ay higit na malamig kaysa sa rehiyong Arktiko na nasa Hilagang Polo. Walang permanenteng naninirahan dito.
Oceania	minsan ay tinatawag na Australia, ang pinakamalaking bansang kabilang sa kontinenteng ito.
Bundok	masa ng lupain kung saan ang taluktok ay umaabot sa mga 1,000 talampakan o mahigit pa. Ito ang pinakamataas na anyong lupa.
Bundok Everest	pinakamataas na bundok sa buong mundo
Bulubundukin	binubuo ng magkakahilerang mga bundok. Ang Bulubundukin ng Sierra Madre sa Luzon ay isang halimbawa nito.
Burol	anyong lupa na higit na mababa kaysa sa bundok. Sa Pilipinas, isang halimbawa ang Chocolate Hills ng Bohol.
Bulkan	anyong-lupa katulad ng bundok ngunit mayroon itong butas o lagusang dinadaluyan palaabas ng kumukulong putik at bato lalo na kung ito ay aktibo. Ang Bulkang Mayon at Bulkang Taal ay ilang halimbawa nito.
Talampas	patag na anyong-lupang matatagpuan sa mataas na lugar o itaas ng bundok. Karaniwang malamig ang klima rito dahil sa mataas na altitude gaya ng Lungsod ng Baguio.
Lungsod ng Baguio	summer capital ng bansa
Kapatagan	malawak at patag na anyong-lupang karaniwang tinatamnan at sinasaka.
Gitnang Luzon	pinakamalawak na kapatagan ng bansa
Disyerto	anyong-lupang natatabunan ng makapal at tuyung-tuyung buhangin.
kamelyo	may kakayahang makatagal sa disyerto dahil sa natatanging katangian nitong makapag-imbak ng tubig sa katawan
Disyerto ng Sahara sa Africa	pinakamalaking disyerto sa buong mundo
Tangway	anyong-lupang may bahaging nakaungos na napaliligiran ng anyong-tubig. Ang bansang Italya at ang lalawigan ng Pangasinan ay mga halimbawa nito.
Pulo	isang masa ng anyong-lupang higit na maliit kaysa sa kontinente at napaliligiran ng tubig.
Kapuluan o Arkipelago	isang bansang binubuo ng maraming pulo. Hal. Pilipinas at Indonesia
Lambak	patag na lupa sa pagitan ng dalawang bundok. Mainam ding gawing taniman gaya ng Lambak ng Cagayan.
atmospera	parang isang malaking blanket na nagbibigay-proteksyon sa atin laban sa matinding init at matinding radiation mula sa araw
nitrogen	kailangan natin sa ating paglaki at sa pagkumpuni ng mga cells
oxygen	ginagamit sa pagtunaw ng pagkain upang maging enerhiyang kailangan ng tao, hayop at halaman
Troposphere	mula sa ibabaw ng mundo hanggang sa 5-9 milyong taas. Dito naninirahan ang mga tao. nararanasan dito ang iba't-ibang panahon. kilala ito bilang mababang atmospera
Stratosphere	narito ang ozone layer na humihigop sa ultraviolet radiation ng Araw. kadalasan dito lumilipad ang mga eroplano dahil walang bagyong nararansan dito.
Mesosphere	narito ang mesopause na siyang naghihiwalay sa mesosphere at thermosphere
Thermosphere	ang temperatura dito ay umaabot hanggang 1,727 C dahil sa Araw. kilala rin ito bilang mataas na atmospera