Only $35.99/year

Terms in this set (54)

Որոշակի տարածքում, օբյեկտում բնական աղետների, տեխնածին վթարների ինչպես նաև մարդածին գործոնների ազդեցության հետևանքով բնականոն նորմալ պայմանների խախտումը, որը հանգեցրել է կամ կարող է հանգեցնել մեծաթիվ մարդկային և մեծաքանակ նյութական կորուստների, կոչվում է արտակարգ իրավիճակ: ԱԻ-ի դասակարգման կառուցվածքի հիմքում կարելի է ընտրել ազդող գործոնի հետևյալ որակները՝
· տարածման արագությունը և վտանգավորության աստիճանը,
· տարածման մասշտաբները և հետևանքների բարդությունը,
· հետևանքների վերացման համար անհրաժեշտ ուժերի և միջոցների մասշտաբները,
· հասցրած վնասների չափերը,
· ծագման կանխատեսելիությունը,
· ծագումնաբանությունը և այլն:
ԱԻ-ի դասակարգումն ըստ ծագումնաբանության: ԱԻ-ը ըստ ծագումնաբանության` բաժանվում են 3 հիմնական խմբերի:
1. Բնական ծագման ԱԻ (երկրաշարժեր, հրաբուխներ, սողանքներ, սելավներ, փոթորիկներ, մրրիկներ, մարդկանց սուր վարակիչ հիվանդությունների զանգվածային բռնկումներ):
2. Տեխնածին բնույթի ԱԻ (տրանսպորտային խոշոր վթարներ, հրդեհներ և պայթյուններ, վթարներ` ռադիոակտիվ տարրերի, ուժեղ ներգործող թունավոր (ՈւՆԹՆ), կենսաբանական վտանգավոր նյութերի արտանետումներով, վթարներ կենսապահովման կոմունալ համակարգերում):
3. Էկոլոգիական բնույթի ԱԻ (ԱԻ կապված կենսոլորտի վիճակի փոփոխությունների հետ, համերկրային հիմնախնդիրներ):
Երկրաշարժը երկրակեղևի ձերբազատումն է երկրի ընդերքում կուտակված ահռելի էներգիայից: ՀՀ-ում առավել հանդիպող բնական ծագման ԱԻ-ներից ամենավտանգավոր երևույթն է: Այն ծանր բնական աղետներից մեկն է` իր ծավալով և հասցրած վնասների չափերով: ՀՀ-ի գրեթե ամբողջ տարածքը գտնվում է առավելագույնը 8-11 բալ ուժգնության սեյսմաակտիվ գոտում: Երկրաշարժի օջախի տեղը երկրակեղևի խորքում կոչվում է հիպոկենտրոն, իսկ նրա պրոյեկցիան երկրի մակերեսի վրա կոչվում է էպիկենտրոն: Երկրաշարժի բնութագրական չափորոշիչներից են նաև մագնիտուդը և բալայնությունը: Մագնիտուդը (մեծություն) բնորոշում է կուտակված էներգիան` Ջոուլներով: Որոշվում է 9 բալանոց Ռիխտերի սանդղակով: Ուժեղ է համարվում 5,5-ից բարձր մագնիտուդի երկրաշարժը: 4 մագնիտուդից սկսած, արդեն իսկ առաջ են գալիս ավերածություններ: Կախված օջախի խորությունից, երկրի մակերեսին բազմաթիվ այլ գործոններից՝ հնարավոր է տարբեր հետևանքներ միևնույն մագնիտուդի դեպքում: Բալայնությունը բնութագրում է երկրաշարժի հետևանքով երկրի մակերևույթի շինությունների ավերվածությունների ուժգնությունը, վտանգավոր են 7-ից 12 բալերը: Այսօր ժամանակակից գիտությունը կարող է տեղեկություններ հաղորդել, թե որտեղ և առավելագույնը ինչ ուժգնության երկրաշարժ է սպասվում սակայն երկրաշարժի օրը և ժամը հնարավոր չէ գուշակել:
1. Նախապես որոշել բնակարանի, աշխատասենյակի առավել անվտանգ վայրը (հենասյուների անկյունները, մուտքի և պատուհանների որմնանցքները),
2. Նախապես որոշել շինությունից դուրս գալու ամենաանվտանգ և ամենակարճ ուղիները,
3. Առաջին հարկում բնակվելու դեպքում պատուհաններին չամրացնել մետաղյա անշարժ ճաղաշարեր, փոխարենը կիրառել շարժական ճաղաշարեր,
4. Ելքի մոտ պահել անհետաձգելի դեպքերի համար պայուսակ, որի մեջ նախապես դնել առաջին անհրաժեշտության իրերը՝ ռադիոընդունիչ և գրպանի լապտեր իրենց մարտկոցներով, դեղարկղիկ, սուլիչ, լուցկի, տաք հագուստ և այլն: Այդ պայուսակը, ինչպես նաև անձնական փաստաթղթերը և անհրաժեշտ սննդամթերքը տեղակայել հասանելի տեղերում,
5. Տանը մշտապես ունենալ խմելու ջրի, պահածոների պաշար, որը կբավարարի մի քանի օր դիմանալու համար (3.5-4 լիտր ջուրը բավարար է մեկ օրվա խմելու և սնունդ պատրաստելու համար),
6. մահճակալները տեղակայել պատուհաններից հեռու, հենասյուների մոտ, նրանց վերևում չկախել ծավալուն կամ ծանր իրեր,
7. ինքնուրույն չկատարել շինարարական աշխատանքներ, որոնք կարող են նվազեցնել շինությունների սեյսմակայունությունը,
8. բնակավայրի, աշխատավայրի միջանցքները, ելքերը չծանրաբեռնել ծավալուն առարկաներով,
9. նախապես մշակել գործելաձև տարբեր իրավիճակներում, հնարավոր երկրաշարժի ժամանակ և հիշել անհրաժեշտ ծառայությունների հեռախոսահամարները,
10. ընտանիքի անդամների հետ նախօրոք պայմանավորվել հանդիպման վայրի մասին` հնարավոր երկրաշարժից հետո,
11. մշտապես կատարելագործել երկրաշարժի ժամանակ վարվելակերպի կանոնների և առաջին օգնության վերաբերյալ գիտելիքները:
Եթե գտնվում եք շենքում ՝
1. խուճապի չմատնվել, պահպանել հանգստություն, չկատարել գործողություններ, որոնք կարող են խուճապ առաջացնել (չաղմկել, չբղավել, պատրաստ լինել լսելու ջարդվող ամանեղենի, վայր ընկնող առարկաների, պատերի ճեղքվածքներից լսվող ձայները),
2. հիշել, որ հանկարծակիի բերած ցնցումը կարող է տևել վայրկյաններ, սակայն ուժեղ երկրաշարժի ժամանակ այն կարող է ձգվել մինչև մեկ րոպե (փլուզում տեղի է ունենում ցնցումից նվազագույնը 13 վայրկյան անց),
3. հիշել‚ որ նույնիսկ ավերիչ երկրաշարժի դեպքում շենքերը միանգամից չեն փլուզվում (ճոճ, ցնցում, պանելների միացման տեղերի անջատում)։ Ավերման պրոցեսը տևում է 20-30 վայրկյան (երբեմն ավելի),
4. գիշերը ցնցումներից արթնանալու դեպքում ժամանակ չվատնել հագնվելու վրա, չօգտագործել էլեկտրականություն կամ բաց կրակ, օգտվել բջջային հեռախոսի լուսավորությունից,
5. 1-ին կամ 2-րդ հարկում գտնվելիս, անմիջապես լքել տարածքը և հեռանալ բաց տարածություն, զգուշանալ բարձրահարկ շենքերից, էլեկտրալարերից,
6. 3-րդ և ավելի բարձր հարկում գտնվելիս` անմիջապես շենքից դուրս չփախչել, չնետվել դեպի աստիճանավանդակները կամ վերելակը, դրանք առավել խոցելի են, փրկություն որոնել տեղում, տեղափոխվել անվտանգ վայր և գլխավերևում պահել աթոռ, պայուսակ կամ այլ հարմար իր, սպասել երկրաշարժի ավարտին,
7. անվտանգ հատվածում, եթե առկա է ծավալուն, ամուր առարկա, ապա մոտենալ նրան և գլուխը հակել նրա բարձրությունից ցածր, թաշկինակով կամ ցանկացած գործվածքով փակել շնչուղիները:
Շենքից դուրս գտնվելիս՝
1. դուրս գալ բաց տարածություն` հեռանալով շենքերից, էլեկտրահաղորդալարերից, կամուրջներից,
2. ավտոմեքենա վարելու դեպքում հանգիստ արգելակել բարձրահարկ շենքերից, կամուրջներից հեռու և մնալ ավտոմեքենայում մինչև երկրաշարժի ավարտը,
3. եթե մեքենայով գտնվում եք քաղաքից դուրս, ապա մեքենան ժայռալանջերից և մեծ թեքություններից հեռու կանգնեցնել` հնարավոր փլուզումներից և քարաթափումներից ապահով տեղում, հիշել նաև, որ բոլոր մեքենաների մուտքը դեպի աղետի գոտի խստիվ արգելվում է‚ բացի մասնագիտացված տեխնիկայից‚ փրկարարական ջոկատներից‚ հրշեջ խմբերից և շտապ բուժօգնության բրիգադներից,
4. եթե ավտոբուսում եք, մնալ ավտոբուսում, քանի որ նման դեպքում անվտանգության չափը տրանսպորտի ներսում և դրսում նույնն է, իսկ եթե մետրոյում եք, իմացեք, որ մետրոն ամենաանվտանգ վայրերից է:
Ի՞նչ անել երկրաշարժից հետո՝
1. գնահատել իրավիճակը, ուշադիր լինել հնարավոր գազի արտահոսքի և հրդեհի առաջացման այլ աղբյուրների նկատմամբ,
2. քանի դեռ համոզված չեք, որ գազի արտահոսք չկա, չօգտվել բաց կրակից, չանջատել կամ միացնել լուսավորությունը,
3. օգնել երեխաներին և մյուսներին հաղթահարելու համար ստացած հոգեկան ցնցումները, ցուցաբերել օգնություն այնտեղ, որտեղ գտնվում եք (աջակցեք փրկարարներին, հրշեջներին, ոստիկաններին), բայց եթե չկա ձեր օգնության կարիքը պետք է չայցելել ավերածությունների գոտի,
4. տարհանման դեպքում ձեր գտնվելու վայրի մասին թողնել տեղեկություն ձեր ընտանիքի անդամների և այլոց համար,
5. պատրաստ լինել հետագա ցնցումներին, քանի որ հիմնական հզոր ցնցումից հետո դեռևս երկար ժամանակ շարունակվում են փոքր ցնցումները,
6. չզբաղեցնել հեռախոսը` բացառությամբ լուրջ վտանգի վերաբերյալ հաղորդումների, լսել երկրաշարժի հետևանքների վերաբերյալ տեղեկատվությունը, չտարածել և թույլ չտալ տարածելու սխալ լուրեր,
7. շրջապատում նկատելով վտանգավոր նյութեր` դրանց մասին տեղեկացնել շրջապատին և պատկան մարմիններին,
8. հնարավորության դեպքում փլատակներից առաջնահերթ հանել սնունդը, տաք հագուստը, անկողինը, վառելիքը, պահպանել սանիտարահիգիենիկ և հակահրդեհային անվտանգության կանոնները,
9. մեկուսացնել թափված հնարավոր դյուրավառ և թունավոր նյութերը, տեղաշարժվելիս չդիպչել էլեկտրալարերին կամ նրանց առնչվող առարկաներին:
Ի՞նչ անել փլատակներում գտնվելիս՝
1. չկորցնել
40
ինքնատիրապետումը, պատրաստ լինելդժվարություններին. կատարյալմթությանը, ճնշմանը, սննդիև
9
ջրիբացակայությանը, հնարավորվնասվածքների պայմաններին,

2. զգուշորեն ազատել ձեռքերը և ոտքերը, չփորձել այդ ընթացքում դուրս հանել, ճոճել խանգարող քարերը, աղյուսները, փայտե կամ այլ կառուցվածքները: Սեղմված ձեռքերը կամ ոտքերը պետք է ազատել միայն ներքևից փորելով: Ազատվելուց հետո վնասվածքները հայտնաբերելու համար ուշադիր զննել մարմինը,
3. եթե հնարավորություն կա, բացել սողանցք և ինքնուրույն դուրս գալ փլատակից` խուսափելով իրար վրա կուտակված մեծ բեկորներից, քանի որ դրանք կարող են նոր փլուզման պատճառ դառնալ: Իսկ եթե դուրս գալ հնարավոր չէ, ապա փորձել տեղափոխվել ավելի անվտանգ տեղ, պառկել կողքի, ոտքերը ծալել և մոտեցնել դեպի կուրծքը, իսկ ձեռքը դնել իրանի տակ կամ նստել երեսնիվայր առավելագույնս կռանալով, հենվելով ծնկների ու արմունկների վրա: Այս դիրքն ապահովում է նվազագույն շփում սառը գետնի հետ,
4. աշխատել ազդանշան տալ ձայնով, առարկաներին հարվածելով, հատկապես, երբ լսում էք մարդկանց ձայն կամ շան հաչոց,
5. ձայները լռելու դեպքում հասկացեք, որ հայտարարվել է լռության րոպե և իրականացվում է ուժեղացված հետախուզություն,
6. հիշել, որ ձեզ կարող են հայտնաբերել ձեր ձայնով, տնքոցով, շնչառությամբ, մարմնի ջերմությամբ:
Աղետների ռիսկի նվազեցումը աղետների ռիսկն ու խոցելիությունը նվազագույնին հասցնելու խնդիրն է: Այն ներառում է քաղաքական և տեխնիկական տեսանկյունների, ինչպես նաև մասնակցության և ռեսուրսների մոբիլիզացիայի հետ կապված բաղադրիչներ: ՀՀ-ում 2002-2012 թթ. Ընթացքում ճապոնացիների աջակցությամբ.
· գնահատվել է Երևանի սեյսմիկ վտանգը, և մշակվել մայրաքաղաքում հնարավոր ուժեղ երկրաշարժի սցենարը,
· վերլուծվել է սեյսմիկ աղետի կառավարման պլանը,
· պատրաստվել է սեյսմիկ աղետի կառավարման պլան,
· ներդրվել է Երևանում սեյսմիկ ինտենսիվության
· բաշխման նոր համակարգ` հիմնված թվով 5 ժամանակակից թվային սեյսմոգրաֆների վրա:
Սեյսմիկ ռիսկի նվազեցման հիմնական խնդիրներն են`
1. տարածքների խոցելիության նվազեցումը.
2. բնակչության իրազեկության և պատրաստվածության բարձրացումը.
3. պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների նախապատրաստումը սեյսմիկ ռիսկի կառավարմանը.
4. բնակչության վաղ ահազանգման համակարգի ստեղծումը, բժշկական պատրաստվածությունը, արագ արձագանքման ուժերի զարգացումը.
5. ապահովագրության համակարգի ստեղծումը.
6. ուժեղ երկրաշարժից տուժած գոտու վերականգնումը և բնակչության ռեաբիլիտացիան:
ԱԻ-ի նախարարության սեյսմիկ պաշտպանության ազգային ծառայության (ՍՊԱԾ) կողմից մշակվել է Երևանի սեյսմիկ ռիսկի քարտեզի առաջին տարբերակը, ըստ որի` Հարավարևմտյան զանգվածը գտնվում է սեյսմիկ ռիսկի բարձր գոտում։ Դա պայմանավորված է հետևյալ հիմնախնդիրներով.
1. շենքերի նախագծման հիմքում ընդունված սեյսմիկ վտանգի և ՍՊԱԾ-ի կողմից հաստատված ՀՀ տարածքի սեյսմիկ վտանգի նոր քարտեզում արտացոլված մակարդակների տարբերությամբ,
2. տեղանքի գրունտային պայմաններով,
3. բնակչության խիտ բնակեցմամբ,
4. կառուցապատված շենքերի թվում 9 հարկանի կարկաս պանելային շենքերի գերակայությամբ,
5. շահագործման ընթացքում բնակչության կողմից շենքերում կատարված զանգվածային բնույթի ձևափոխություններով։
Լեռնային ապարների կամ հողաշերտի դանդաղ շարժը կոչվում է սողանք: Հիմնականում դրսևորվում է նախալեռնային և լեռնային շրջանների թեք լանջերում և գետահովիտներում։ Սողանքներն ըստ շարժման արագության լինում են. դանդաղ, միջին, արագ: Դանդաղ սողանքներն աղետալի չեն համարվում, քանզի նրանց արագությունը կազմում է տարեկան մի քանի տասնյակ սանտիմետր: Միջին արագության սողանքները մեկ օրում մի քանի կիլոմետր արագությամբ շարժվող սողանքներն են: Արագ սողանքները շարժվում են ժամում մի քանի կիլոմետր արագությամբ: Աղետի պատճառ մեծ մասամբ դառնում են արագ շարժվող սողանքները:
Սողանքին նպաստող գործոններից են.
· երկրաշարժի և ուժեղ պայթյունների հարուցած ցնցումները,
· անտառային զանգվածների ոչնչացումը, լեռնային ապարների միջև գտնվող հողաշերտի կարբոնատային ծագումը,
· ոռոգման համակարգերի չափից շատ օգտագործելը, սխալ շինարարական աշխատանքները և այլն:
Սկսվող սողանքի նախանշաններն են.
· շենքերի պատերին, առաստաղին ճաքերի հայտնվելը, ճանապարհների, առափնյա ամրությունների, փողոցների ճեղքվածքները,
· դռների, պատուհանների դժվարությամբ փակվել-բացվելը, ցանկապատերի, ծառերի տեղաշարժը և այլն:
Սողանքի կանխարգելման միջոցառումներ են.
· մակերեսային ջրերի հեռացումը, անտառային գոտիների ստեղծումը,
· հիդրոհամակարգերի վթարների արագ վերացումը,
· սողանքազանգվածի հողը չորացնելու նպատակով խրամատներ փորելը,
· անձրևաջրերի հավաքման և հեռացման համակարգ ստեղծելը և այլն:
Վարքի կանոնները. Հանկարծակի սկսվող սողանքի դեպքում անհրաժեշտ է անմիջապես լքել տարածքը սողանքին ուղղահայաց ուղղությամբ, իսկ նախանշանների առկայության դեպքում անմիջապես ահազանգել 911 ծառայություն:
Սելավը ջրի, հողի, լեռնային ապարների, տիղմի սրընթաց հոսք է, որն առաջանում է լեռնային գետերի ավազանում տևական անձրևների, ձյան արագ հալվելու հետևանքով: Բնութագրվում է ջրի մակարդակի կտրուկ բարձրացմամբ, գործելու կարճատևությամբ և ավերիչ ուժով. Արագությունը` միչև 10 մ/վրկ (36 կմ/ժ):
Սելավի առաջացմանը նպաստում են.
· թեք լանջերը հերկելը, թեք լանջերի բուսածածկույթը ոչխարների արոտավայր ծառայեցնելը,
· սելավատարի հունի փակումը, հողի էրոզիան, ծառահատումները և այլն:
Կանխատեսումը. Սելավը սկսվելուց 10 րոպե, սակավադեպ` 1-2 ժ առաջ:
Կանխարգելումը.
· հակասելավային կառույցների շինարարություն,
· թեք լանջերին հողի հերկման աշխատանքների արգելում,
· սելավատարի երկայնքով և լեռնալանջերին ծառատնկումներ,
· սելավատարի հունի հնարավոր խցանումների կանխարգելում,
· սելավատարի հունի լայնացում, խորացում և այլն:
Վարքի կանոնները.
· տարհանում (եթե հաշվարկային ժամանակը թույլ է տալիս),
· շտապ տարհանման դեպքում անմիջապես տեղափոխվել տարածքի անվտանգ, բարձր վայր,
· հրաժարվել հնարավոր սելավների գոտում շինությունների կառուցումից, այդ թվում` ժամանակավոր կացարաններից,
· վնասված տարածքներում, որքան հնարավոր է արագ տնկել ծառեր` հնարավոր էրոզիան կանխելու համար:
Փոթորիկը 20.8 մ/վ (75 կմ/ժ) և ավելի արագությամբ, մշտական ուղղությամբ քամի է: Պտտահողմը ձագարաձև հողմապտույտ է, մուգ ամպասյան ձևով, ուղղահայաց առանցքի նման, որը կարող է ավերել շենքեր, տապալել ծառեր, հանգեցնել մարդկանց կյանքի և առողջության համար վտանգի: Պտտման արագությունը կազմում է 100 մ/վ, (360 կմ/ժ), տեղաշարժման արագությունը` 35-60 կմ/ժ, տևողությունը` մի քանի րոպեից մի քանի ժամ, փոթորկի դեպքում` մինչև մի քանի տասնյակ օր: Պտտահողմի ձագարի տրամագիծը մի քանի մետրից հասնում է մինչև 2 կմ-ի:
Կանխատեսումը. Փոթորիկը կանխատեսվում է ժամանակին, իսկ պտտահողմը չի կանխատեսվում:
Հետևանքները.
· վնասում և քանդում է շինություններ, կտրում է էլեկտրահաղորդալարեր,
· ամայացնում է դաշտեր, արմատախիլ է անում ծառեր,
· վնասում է մարդկանց և կենդանիներին:
Հետևանքների նվազեցման միջոցառումները, վարքի կանոնները.
· տնտեսական գույքը բակից, պատշգամբից տեղափոխել նկուղ կամ հիմնավոր շինություն,
· պատսպարվել հիմնավոր շինություններում, պատուհաններից հեռու, անջատել կոմունալ-էներգետիկ ցանցերը,
· բաց տեղանքում արագ շարժվել քամու, պտտահողմի շարժմանն ուղղահայաց կամ սեղմվել ցանկացած փոսի, ձորակի հեղեղատարի հատակին,
· մինչև փոթորիկը կատարել կառույցների ամրացման աշխատանքներ:
Կայծակն էլեկտրական լիցքերի պարպումն է, որը տեղի է ունենում տարբեր լիցքեր ունեցող ամպերի կամ ամպերի և երկրի միջև, ուղեկցվում է փայլատակումով և որոտով: Ամպրոպն առաջանում է կույտավոր անձրևաբեր ամպերում, որոնք ձևավորվում են լեռներում` եղանակի կտրուկ փոփոխության արդյունքում: Գոլորշիներով հարուստ տաք օդը վեր բարձրանալով` խառնվում է օդի սառը շերտերին, արագորեն սառչում է և սեղմվում: Առաջանում են ամպրոպային ամպեր, որոնց մեջ առկա ջրի կաթիլները և սառցե բյուրեղները, շփվելով միմյանց հետ, էլեկտրականանում են և ձևավորում կայծակ: Կայծակի հոսանքի լարումը հասնում է մինչև 50 միլիոն Վոլտի, իսկ հոսանքի ուժը` 200 հազար Ամպերի:
Պաշտպանությունը.
· խուսափել բաց տարածություններից, թաքնվել շենքերի մուտքերում, առևտրի օբյեկտներում,
· կարելի է պատսպարվել քարանձավում՝, բայց ոչ մուտքի մոտ, անտառում՝, բայց ոչ միայնակ ծառերի հարևանությամբ,
· բաց տարածքում գտնվելիս` պատսպարվել տարածքի ամենացածր վայրում,
· հեռու մնալ գետերի, լճերի ափերից, չի կարելի լողալ կամ մնալ նավակում, չպատսպարվել հատկապես խոտի դեզի հարևանությամբ,
· տանը գտնվելիս` փակել դռները, պատուհանները, անջատել էլեկտրականությունը, չօգտվել հեռախոսից, ջրի ծորակներից,
· եթե ավտոմեքենայով եք, կանգ առեք, եթե հեծանիվով եք, կայանեք և հեռացեք նրանից առնվազն 30մ:
Դիմակայումը.
· շենքերի տանիքներից բարձր տեղակայել հողակցված շանթարգելներ, որոնք ունեն 10 Օհմ և ավելի դիմադրություն,
· ալեհավաքները հողակցել:
Քիմիական վարակման գոտին որոշակի տարածք է, որի սահմաններում դրսևորվել է ուժեղ ներգործող թունավոր նյութերի (ՈՒՆԹՆ) կամ մարտական թունավոր նյութերի խոցող ազդեցություն մարդկանց, կենդանիների և շրջակա միջավայրի վրա: Ախտահարման հիմնական չափորոշիչը թունավոր նյութի կոնցենտրացիան է և խտությունը, ինչպես նաև ազդեցության ժամանակահատվածը:
Վարակված գոտին բնութագրվում է.
· ուժեղ ներգործող թունավոր նյութերի տեսակով,
· աղտոտման մասշտաբով,
· կենսոլորտի վարակվածության աստիճանով,
· ժամանակի ընթացքում վարակվածության փոփոխումով:
Թունավոր նյութերը կարող են անցնել օրգանիզմ շնչառական ուղիների, աղեստամոքսային տրակտի, մաշկի և լորձաթաղանթի միջոցով: Թունավորման երևույթները կարող են դրսևորվել անմիջապես կամ որոշ ժամանակ անց: Բացի մարդկանցից, ախտահարվում է նաև շրջակա միջավայրը:
Թունավորման ծանրությունը կախված է. թունավոր նյութի կոնցենտրացիայից, ազդեցության տևողությունից և մի շարք սուբյեկտիվ գործոններից`
· նյութի ֆիզիկական վիճակից (հեղուկ, գազ, պինդ, գազակաթիլային),
· արտաքին պայմաններից (ջերմաստիճան, անձրև, քամի),
· օրգանիզմի ֆիզիկական գործառույթից (վազք, խոնավ մաշկ),
· օրգանիզմի դիմադրողականությունից և այլն:
Հիմնական պաշտպանական միջոցառումներն են.
· անհատական պաշտպանական միջոցների օգտագործում,
· պատսպարվել ապաստարաններում,
· վարակված տարածքներում նախընտրելի վարքագծի դրսևորում,
· սահմանված ռեժիմի պահպանում,
· տարհանում,
· մարդկանց սանիտարական մշակումներ,
· տարածքների, կառույցների, տրանսպորտային միջոցների, հագուստի, իրերի ապագազեցում
· հակաթույների` անտիդոտների (աֆին, տարին, ատրոպին) կիրառում,
· մաշկային ծածկույթի սանիտարական մշակման միջոցների օգտագործում:
Վարքի կանոնները: Վթարված քիմիական վտանգավոր օբյեկտի հարակից տարածքում բնակվող բնակչությունը, ստանալով «Քիմիական տագնապ» ազդարարման ազդանշանը, պարտավոր է անմիջապես կրել շնչառական ուղիների պաշտպանական միջոցներ և առանց խուճապի մատնվելու նախապատրաստվել տարհանման: Ցուցում չստանալու դեպքում շարժվել քամու ուղղությանը ուղղահայաց ուղղությամբ, ցանկալի է բարձրադիր և լավ օդափոխվող, առնվազն 1.5 կմ հեռավորությամբ տարածք: Հակագազի բացակայության դեպքում անհրաժեշտ է շատ արագ, լքել վարակված գոտին: Վարակված տեղանքում տեղաշարժվելիս անհրաժեշտ է պահպանել հետևյալ կանոնները.
· շարժվել արագ, բայց չվազել, փոշի չբարձրացնել,
· չհպվել կառույցներին, չդիպչել շրջապատի առարկաներին, չտրորել ճանապարհին հնարավոր հանդիպող կաթիլանման, փոշենման անծանոթ նյութերը,
· չհանել անհատական պաշտպանական միջոցները միչև հատուկ հրահանգ ստանալը,
· մաշկի, հագուստի, կոշիկների, պաշտպանական միջոցների վրա թունավոր նյութերի հետքեր հայտնաբերելիս, այն մաքրել թղթի, գործվածքի, թաշկինակի և այլ միջոցներով,
· ցուցաբերել օգնություն ծերերին, երեխաներին, որոնք դժվարությամբ են շարժվում:
Վարակված գոտուց դուրս գալուց հետո անհրաժեշտ է կատարել սանիտարական մշակում (մասնակի և ամբողջական):
Ամոնիակն անգույն գազ է` անուշադրի հոտով, պահպանվում է 25% ջրային լուծույթի կամ 10-12% անուշադրի սպիրտի ձևով: Չոր վիճակում ամոնիակն օդի հետ 4:3 հարաբերությամբ կարող է առաջացնել պայթյուն: Կիրառվում է ազոտական թթվի, պարարտանյութերի, սոդայի, ներկանյութերի, դեղանյութերի, պայթուցիկների արտադրությունում, սառնարանային համակարգերում: Ախտահարումների դեպքում առաջացնում է շնչահեղձություն, հազ, փսխումներ, ջղաձգություն:
Պաշտպանությունը.
· տուժածին անմիջապես հագցնել արդյունաբերական "К" կամ "М" մակնիշի զտիչ հակագազ,
· աղտոտվածության բարձր չափաբաժինների դեպքում հագցնել մեկուսիչ հակագազ և մաշկային ծածկույթի պաշտպանիչ միջոց: Ամոնիակի և ծծմբաջրածնային խառնուրդով աղտոտվածության դեպքում կիրառել "КД" մակնիշի արդյունաբերական զտիչ հակագազ,
· տուժածին անմիջապես դուրս բերել վարակված գոտուց և հանել հակագազը, աղտոտված հագուստը, ազատել ճնշող կապերից,
· շնչարգելության դեպքում կատարել արհեստական շնչառություն` «բերան բերան» տարբերակով, խմեցնել տաք կաթ,
· մարմնի բաց մասերը մշակել կերակրի սոդայի 2%-անոց լուծույթով,
· աղեստամոքսային ուղիներով վարակի ներթափանցման դեպքում կատարել ստամոքսի լվացում սոդայի 2 % լուծույթով, որից հետո խմել 10 գ աբսորբենտ (օրինակ ակտիվացրած ածուխ), լուծված 1 բաժակ ջրում,
· աչքերի աղտոտման դեպքում լվանալ այն ջրով,
· մեծածավալ քիմիական այրվածքների դեպքում վիրակապել և տալ ցավազրկող, ապահովել լիարժեք հանգիստ և մարմնի նորմալ ջերմաստիճան:
Քլորը կանաչադեղնավուն գազ է, սուր հոտով, լավ է լուծվում ջրում: Ընկալման շեմը` 0.003 մգ/լ, մահացու չափաբաժինը` 0.1-0.2 մգ/լ: 2.5 անգամ ծանր է օդից: Օդում միանում է ջրի գոլորշիներին, առաջացնելով սպիտակ ամպ, որը հողին հպվելով, շարժվում է քամու ուղղությամբ: 1 կգ հեղուկ քլորը ձևավորում է 316 լ գազ: Նախնական հումք է պլաստմասաների, ներկանյութերի, դեղանյութերի, թունաքիմիկատների, ախտահանող և սպիտակեցնող նյութերի արտադրությունում: Բարձր կոնցենտրացիաների դեպքում մահը վրա է հասնում 1-2 ներշնչումից հետո, ավելի քիչ չափաբաժինների պարագայում շնչառությունը կանգ է առնում 5-25 րոպեում:
Պաշտպանությունը.
· տուժածին անմիջապես հագցնել քաղաքացիական հակագազ ՔՀ-5, ՔՀ-7 կամ "В ", "М" մակնիշի զտիչ հակագազ, իսկ աղտոտվածության բարձր չափաբաժինների դեպքում 8,6 մգ/լ և ավելի, միայն մեկուսիչ հակագազ` թթվածնային մեկուսիչ հակագազ ԹՄՀ-8, մեկուսիչ հակագազ ՄՀ-4,
· մաշկային ծածկույթը պաշտպանել համազորային պաշտպանական լրակազմով (ՀՊԼ - ОЗК), համազորային պաշտպանական համալրված լրակազմով (ՀՊՀԼ - ОКЗК), թեթև պաշտպանական կոստյումով (Թ-1, Л-1).
· երեխաներին հագցնել մանկական հակագազ, կամ տեղակայել մանկական պաշտպանական խցիկում,
· տուժածին անմիջապես դուրս բերել վարակված գոտուց և հանել հակագազը, աղտոտված հագուստը, ազատել ճնշող կապերից,
· շնչարգելության դեպքում կատարել արհեստական շնչառություն` «բերան բերան» տարբերակով,
· թթվածնային բարձիկից տալ թթվածին,
· բերանը, քիթը, աչքերը լվանալ խմելու սոդայի 2 %-անոց լուծույթով,
· խմեցնել մեծ քանակությամբ հեղուկներ (խմելու սոդայի տաք լուծույթ, թեյ, սուրճ),
· ապահովել լիակատար հանգիստ վիճակ, տեղափոխությունը կատարել պասիվ ձևով,
· ցուրտ եղանակին ապահովել մարմնի նորմալ ջերմաստիճան:
Տեղանքի ճառագայթային վարակում ասելով` հասկանում ենք որոշակի տարածք, որտեղ առկա է ռադիոակտիվ տարրերի թույլատրելի քանակները գերազանցող իրավիճակներ, որոնք կարող են առաջանալ ատոմային զենքի կիրառման, ատոմային էլեկտրակայանի ընդհանուր վթարի և մի շարք այլ դեպքերում: Ռադիոակտիվ տարրերը, պայթյունի ուժի ազդեցության հետևանքով, արտանետվում են մթնոլորտ 3-5 կմ բարձրությամբ և, կախված այդ բարձրություններում գործող քամիների ուղղությունից և արագությունից, տարածվում են միջավայրում կոշտ տեղումների ձևով` առաջացնելով տեղանքի ռադիոակտիվ աղտոտում: Աղտոտված տարածքներում ռադիոակտիվ տարրերը բնական տրոհման արդյունքում արտանետում են ալֆա-α, բետա-β, գամմա-γ տիպի ռադիոակտիվ ճառագայթներ: Մարդկանց համար իրական վտանգ են ներկայացնում հենց այս ճառագայթները: Հայտնի է երկու տիպի ճառագայթահարում` ներքին, երբ ռադիոակտիվ տարրերն աղտոտված սննդի, ջրի, օդի միջոցով ներթափանցում են օրգանիզմ: Արտաքին, երբ մարդիկ ճառագայթահարվում են արտաքին միջավայրում առկա ռադիոակտիվ տարրերից արտանետված ճառագայթներից: Արտաքին ճառագայթման վտանգը հիմնականում պայմանավորված է գամմա ճառագայթների ազդեցությամբ: Ռադիոակտիվ ճառագայթներն իրենց էներգիայի և լիցքի ազդեցությամբ առաջացնում են իոնիզացիա, որը հանգեցնում է ֆունկցիոնալ խանգարումների: Ռադիոակտիվ վարակվածությունը բնութագրող հիմնական ցուցանիշը ռադիացիայի մակարդակն է, որի չափման միավորներից է ռենտգենը: 1 ռենտգենը իոնիզացնող ճառագայթների այնպիսի քանակ է, որը 1սմ3 չոր օդում առաջացնում է 2,08 × 109 զույգ իոն:
Խաղաղ պայմաններում ռադիացիայի ստացման թույլատրելի չափեբաժինը բնակչության համար տարեկան 0.5 ռենտգենն է, իսկ ատոմակայանի ծառայողների համար` 5 ռենտգենը: Տեղանքը համարվում է ռադիոակտիվ աղտոտված, եթե ռադիացիայի մակարդակը 0.5 ռ/ժ և ավելի է: Կարևոր նշանակություն ունի աղտոտված տարածքներում ռադիացիայի անկման դինամիկայի իմացությունը` կախված ժամանակահատվածից: Աղտոտումից մեկ ժամ հետո արձանագրված ռադիացիայի մակարդակը սկսում է կտրուկ նվազել սակայն ժամանակին զուգընթաց` նվազում է նաև ռադիացիայի անկման արագությունը: Վարակված գոտում ռադիացիայի մակարդակը 7 ժամ հետո նվազելու է 10 անգամ, 24 աժամ հետո` 40 անգամ իսկ 48 ժամ հետո` 100 անգամ:
Բնակչությունը, ստանալով «ռադիոակտիվ վտանգ» ազդարարման ազդանշանը, գործում է տրված հանձնարարականներին համապատասխան: Եթե հանձնարարականներ չեն տրվում, անհրաժեշտ է անմիջապես պաշտպանել շնչուղիները ձեռքի տակ եղած միջոցներով (թաշկինակ, վզնոց, բամբակաթանզիվային պարզագույն դիմակապ և այլն) և անմիջապես տեղափոխվել մոտակա կացարան: Քարաշեն և պանելային շենքերում ճառագայթման չափեբաժինը նվազում է 10-ից 40 անգամ, իսկ այդ կառույցների նկուղային հարկերում` 400 անգամ: Մինչև բնակարան մուտք գործելը, թափ տալ հագուստի և կոշիկների փոշին: Մտնելով կացարան` հանել վերնազգեստը, կոշիկները, և տեղավորել պոլիէթիլենային պարկում: Պարկը տեղակայել պատշգամբում կամ խորդանոցում: Ընդունել լոգանք, առավել ջանասիրությամբ լվանալով մարմնի մազածածկ հատվածները: Անմիջապես փակել դուռը և պատուհանները, օդանցքները, անջատել օդափոխանակության սարքերը, գտնվել պատուհաններից հնարավորինս հեռու: Պատրաստ լինել լսելու տեղեկատվություն և հանձնարարականներ: Կատարել բնակարանի մեկուսացում և սննդամթերքի պաշտպանություն (սննդամթերքը տեղակայել պոլիէթիլենային պարկերում, պահել փակ տարածքներում՝ սառնարան, պահարան, խորդանոց): Ձեռքի տակ եղած միջոցներով փակել պատուհանների, դռների սողանցքները: Պատուհանների ապակիների դիմաց, ամբողջ մակերեսով տեղակայել ձեռքի տակ եղած բարձր խտություն ունեցող առարկաներ: Փակ տարաներում հավաքել ջրի պաշար: Ընդունել յոդացված պատրաստուկ, նրա բացակայության դեպքում օգտագործել 5%-անոց յոդի լուծույթ (3-5 կաթիլ 1 բաժակ ջրում` մեծահասակների դեպքում, և մինչև 2 տարեկան երեխաների համար` 1-2 կաթիլ 100 մլ հեղուկում): Ընդունել յուրաքանչյուր 5-7 ժամը մեկ: Կացարանի աղտոտվածության վտանգի դեպքում կրել շնչառական ուղիների անհատական պաշտպանական միջոցներ: Կացարանից դուրս գալ միմիայն խիստ անհրաժեշտության դեպքում, կարճ ժամանակահատվածով: Դուրս գալուց պարտադիր կրել շնչառական ուղիների և մաշկային ծածկույթի անհատական պաշտպանական միջոցներ (հատուկ կամ ձեռքի տակ եղած պարզագույն միջոցներ` դիմակապ, անջրաթափանց նյութից պատրաստված սաղավարտ, ճտկավոր կոշիկներ, ձեռնոցներ, գլխաշոր կամ գլխարկ): Պահպանել անձնական հիգիենան: Պարբերաբար բնակարանը մաքրել փոշեկուլի միջոցով, կուտակված փոշին անմիջապես հեռացնել բնակարանից և պարտակել առնվազն 50 սմ խորություն ունեցող փոսում` ծածկելով այն հողով: Փոշեկուլը պահել պատշգամբում կամ խորդանոցում: Հաճախակի լվանալ հատակը, խոնավ գործվածքով հավաքել կահույքի, իրերի փոշին: Օգտագործված ջուրը և փոշեհավաք գործվածքն արագ հեռացնել տնից: Պատրաստվել հավանական տարհանման: Տարհանումն իրականացվում է, եթե հաշվարկային ժամանակահատվածում բնակչության կողմից ստացվող ռադիացիան չի գերազանցում թույլատրելի սահմանը:
ՀՀ Կառավարությունը 2005թ. -ի դեկտեմբերի 22-ին հաստատել է ՀԱԷԿ - ի միջուկային կամ ճառագայթային վթարների դեպքում բնակչության պաշտպանության ազգային պլանը: Բնակչության պաշտպանության ազգային պլանով սահմանվում են ՀԱԷԿ միջուկային և ճառագայթային վթարների դեպքում իոնացնող ճառագայթման վնասակար ազդեցությունից բնակչության պաշտպանության միջոցառումների և դրանց ապահովմանն ուղղված պահանջները: Ըստ իրականցվող միջոցառումների՝ սահմանվում է երեք գոտի՝
1. Նախահարձակ պաշտպանական միջոցառումների պլանավորման գոտի՝ ՀԱԷԿ - ին հարակից 5կմ շառավղով տարածք, ուր պլանավորվում են օբյեկտից անմիջականորեն ստացված ահազանգման հիման վրա մինչև ռադիոակտիվ արտանետումը կամ արտանետման սկզբնական փուլում անհապաղ իրականացվելիք գործողություններ.
2. Շտապ պաշտպանական միջոցառումների պլանավորման գոտի՝ ՀԱԷԿ - ին հարակից 5 - 10 կմ շառավղով տարածք, ուր պլանավորվում են միջուկային և ճառագայթային անվտանգության պետական կարգավորվող մարմնի առաջարկությունների հիման վրա վթարային հակազդման ազգային համակարգողի կողից տրված հրահանգներով իրականացվելիք գործողություններ.
3. Երկարաժամկետ պաշտպանական գործողությունների պլանավորման գոտի՝ ՀԱԷԿ - ին հարակից տարածք, ուր պլանավորվում են տեղական արտադրության սննդամթերքի և խմելու ջրի օգտագործման սահմանափակումներից ելնող, ինչպես նաև բնակչության քրոնիկ ճառագայթահարումը բացառող միջոցառումներ, որոնք կիրականացվեն վթարային հակազդման ազգային համակարգողի հրահանգների համաձայն ՝ կարգավորող մարմնի առաջարկությունների հիման վրա:
Միջավայրի ռադիոակտիվ վարակման ազդեցությունը մարդկանց վրա հիմնականում լինում է՝
· ռադիոակտիվ ամպով
· տարերային աղետներից
· արդյունաբերական և տրանսպորտային վթարներից
· թշնամու հարձակման հետևանքով
· սննդամթերքի և ջրի միջոցով:
Ռադիոակտիվ ամպն անցնելու ժամանակ տեղի է ունենում ռադիացիայի մակարդակի կտրուկ բարձրացում և հնարավոր է արտաքին և ներքին ճառագայթում: Ներքին ճառագայթման հիմնական աղբյուրը վարակված սննդամթերքի և ջրի օգտագործումն է: Բացասական ադեցություն ունի ռադիոակտիվ յոդի ազդեցությունը վահանաձև գեղձի վրա:
Մարդկանց ճառագայթահարման հետևանքները բաժանվում են 2 խմբի՝ սահմանային և ոչ սահմանային:
Սահմանային՝ երբ առաջանում են պաթոլոգիական փոփոխություններ (սուր, ճառագայթային հիվանդություն, թափվում են մազերը և այլն): Ոչ սահմանայինի թվին է դասվում գենետիկական ապարատի վնասումը փոքր դոզաներով երկար ճառագայթահարման դեպքում, ինչը կարող է բացասաբար ազդել եկող սերունդների վրա:
Ավելի լուրջ հետևանքների կարող է բերել ատոմային էլեկտրակայանների խոշոր վթարները, որտեղ արտադրության մեջ օգտագործում են ռադիոակտիվ նյութեր: Ռադիոակտիվ աղտոտման հնարավոր տարածման նպատակով նախապես գնահատվում է ռադիացիոն իրադրությունը՝ հաշվի առնելով վթարի բնույթը, օդերևութաբանական պայմանները և որոշում են հնարավոր տարածման գոտիները: Դրանից ելնելով՝ բնակչությանն ազդարարում են վտանգի մասին, որպեսզի պատսպարվեն պաշտպանական շինություններում, օգտագործեն բժշկական պրոֆիլակտիկ միջոցառումներ և պահպանեն վարվելակերպի կանոնները: Ազդարարումն անցկացվում է վարակման գոտիների ամբողջ խորությամբ. սկզբում հարակից տարածքի բնակչությանը, հետո ավելի հեռու գտնվողներին: Եթե չկան պաշտպանական շինություններ, մնում են տներում՝ մինչև հետագա ցուցումներ ստանալը: Անց են կացվում փրկարարական աշխատանքներ. տուժածներին հանում են փլվածքներից, հրդեհներից, ցույց են տալիս առաջին բժշկական օգնություն և տեղափոխում են պաշտպանական շինություններ կամ մաքուր տարածքներ:
Վարակված տարածքներում անց են կացվում միջոցառումներ մարդկանց պաշտպանության և հետևանքները վերացնելու համար: Չի թույլատրվում օգտագոչծել վարակված սննդամթերք և ջուր:
Մարդկանց տարհանումը անց է կացվում ավտոմեքենաներով և հետիոտն կարգով՝ մինչև վարակման գոտուց դուրս գալը, որից հետո անցնում են բժշկական ստուգում: Անհրաժեշտության դեպքում կազմակերպվում է սանիտարական մշակում և մաքուր տրանսպորտով տեղափոխում են տարհանման շրջանները:
Այն տարածքում, որտեղից տարհանվել է բնակչությունը անց են կացվում սանիտարական, անասնաբուժական հսկողություն և հակահամաճարակային միջոցառումներ:
Վարակված գոտում միջոցներ են ձեռնարկում, որպեսզի դրսում մարդիկ չլինեն, կամ օգտագործեն անհատական պաշտպանական միջոցներ, հետևում են մարդկանց ապրելակերպին և վերացնում են հետևանքները:
Մարդիկ, որոնք գտնվել են վարակված տեղանքում, անցնում են բժշկական հետաքննություն և դոզիմետրական ստուգում: Վարակված գոտիների սահմաններում ստեղծվում են հատուկ մշակման կետեր, մարդկանց սանիտարական մշակման և տրանսպորտի ապաակտիվացման համար: Աղտոտված հագուստն ուղարկվում է ապաակտիվացման, մարդկանց ապահովում են մաքուր հագուստներով:
Հրդեհը չվերահսկվող այրում է, որն ուղեկցվում է նյութական արժեքների ոչնչացմամբ, մարդկանց կյանքի և առողջության համար վտանգներով:
Հրդեհի կանխարգելման միջոցառումներ.
· չօգտագործել ինքնաշեն էլեկտրասարքավորումներ, մեկ վարդակից չմիացնել մի քանի էլեկտրասարքավորումներ, չծանրաբեռնել ներքին էլեկտրամատակարարման ցանցը,
· էլեկտրատաքացուցիչները, էլեկտրական սարքավորումները, էլեկտրամատակարարման ցանցը վերանորոգելիս` անջատել սնուցման աղբյուրը,
· էլեկտրամատակարարման ցանցը, էլեկտրասարքավորումները, վարդակները, անջատիչները պահել սարքին վեճակում,
· տնից դուրս գալուց առաջ անջատել էլեկտրասարքավորումները,
· կրակի մեջ չգցել անծանոթ առարկաներ,
· ամանորյա եղևնու լույսերը մշտապես պահել հսկողության տակ,
· թույլ չտալ երեխաներին խաղալ լուցկով, միացնել կամ անջատել էլեկտրասարքավորումները, գազօջախը,
· միջանցքները, ձեղնահարկերը, պահեստային ելքերը պահել ազատ,
· հողանցել էլեկտրասարքավորումները,
· արգելվում է սպիտակեղենը չորացնել գազօջախի օգնությամբ,
· արգելվում է բաց կրակի օգնությամբ տաքացնել սառած ջրատար խողովակները,
· արգելվում է պայթյունավտանգ գոտիներում ծխելը,
· հրդեհավտանգ նյութեր չպահել բնակարանում, այն պահել ամուր փակված տարաներում, տեղակայել տաքացնող սարքերից հեռու, չենթարկել ցնցումների:
Վարքագծի կանոններ հրդեհի դեպքում.
· գործել արագ, պահպանել սառնասրտություն,
· հրդեհված բնակարանի դուռը բացելուց առաջ, ձեռքի ափով շոշափել այն, եթե տաք է, չբացել, խիստ անհրաժեշտության դեպքում բացել դանդաղ, կանգնելով դռան ետևում,
· տուժածին օգնություն ցուցաբերել միայն անվտանգ տարածք տեղափոխելուց հետո,
· տանը բռնկված հրդեհը, եթե մեծ չէ, փորձել մարել` վրան գցելով խիտ գործվածքով ծածկոց, բայց եթե կրակը կարճ ժամանակահատվածում չի մարում, լքել բնակարանը, տեղափոխվել անվտանգ վայր և հազանգել 101 կամ 911 ծառայություն,
· հրդեհված տնից դուրս գալիս փակել դուռը,
· եթե հրդեհը տարածվել է շքամուտքում, չօգտվել վերելակից, չփորձել աստիճանավանդակով հաղթահարել սկսած 3-րդ հարկից,
· չջարդել կամ բացել պատուհանները: Հատակը, դռները, կահույքը թրջել ջրով, անջատել գազը, էլեկտրականությունը,
· եթե մարդու հագուստն այրվում է, ապա նրա վրա գցել ցանկացած ծածկոց, ցանկալի է խոնավ և խիտ գործվածքով,
· այրվող շինությունները, ծխով հագեցած տարածքները անցել արագ (կռացած կամ սողալով)` պահելով շնչառությունը, գլուխը ծածկել թաց, խիտ կտորով,
· եթե բնակարանից դուրս գալ չի հաջողվում, ապա պետք է տեղափոխվել պատշգամբ և փորձել անցնել հարևան բնակարան, եթե դա անհնար է, տեղափոխվել լոգասենյակ, թաց շորով փակել սողանցքները, ցնցուղել մարմինը, օդը և դուռը,
· այրվող բենզինը, նավթը չի կարելի մարել ջրով, այլ հարկավոր է վրան գցել գործվածք,
· էլեկտրական սարքերում, ներքին էլցանցում բռնկված հրդեհը մարել СO2 ածխաթթվային կրակմարիչներով:
Գազօջախի բոցը մարում է քամուց կամ թափվող հեղուկից, Գազի հոսքը լինում է հիմնականում մեխանիկական անսարքությունների կամ սխալ միացումների հետևանքով: Գազի արտահոսքը հայտնաբերվում է օճառաջրով:
Կանխարգելումը.
· տարածքը, որը նախատեսված է գազային ջեռուցիչ սարքի տեղադրման համար, պետք է ունենա 2.2 մետրից ոչ պակաս բարձրություն, օդափոխման անցքով պատուհան, ծխագազերի հեռացման համակարգ և բնական լուսավորություն,
· խոհանոցում կամ լողասենյակում տեղադրված գազաջրատաքացուցիչները պետք է ունենան օդափոխման համակարգ և դռան ու հատակի միջև 0.02 մ2 ոչ պակաս կտրվածքով ճեղք,
· գազային կանգնակները չպետք է անցնեն միջանցիկ սենյակների, սանհանգույցի և լողասենյակի միջով,
· չի թույլատրվում ծխագազերի խողովակաշարերին տեղակայել խցաններ կամ փականներ,
· չի թույլատրվում տեղակայել գազասարքավորումներ` նկուղային և ցոկոլային հարկերում տեղակայված վերասարքավորված խոհանոցներում, որոնք չունեն համապատասխան օդափոխություն և բնական լուսավորություն,
· ընդհանուր օգտագործման միջանցքներում գազօջախները և օդատաքացուցիչները պետք է լինեն գործարանային արտադրության, իսկ գազայրիչ սարքերն ունենան անվտանգությունն ապահովող ավտոմատ անջատիչներ,
· գազի տարողությունը տեղակայել գազօջախից առնվազն 0.5 մ հեռու, իսկ վառարաններից և ջեռոցներից` 1 մ-ից ոչ պակաս,
· էլեկտրական սարքավորումները և դրանց միացման հանգույցները պետք է գտնվեն գազօջախից ոչ պակաս, քան 1 մ, իսկ տնային գործածության դյուրավառ իրերը ոչ պակաս, քան 0.75 մետր հեռավորության վրա,
· լվացքի պարաններ չամրացրնել գազի խողովակներից, գազօջախը չօգտագործել որպես ջեռոց,
· ինքնուրույն չվերացնել անսարքությունները,
· գազի սարքավորումները հսկողության տակ վերցնել, հատկապես, երեխաներից,
· գազից թունավորման ախտանիշներ (գլխացավ, գլխապտույտ, սրտխփոց, սրտխառնոց և այլն) ի հայտ գալու դեպքում անմիջապես դիմել բուժօգնության ծառայություն։
Եթե զգում եք գազի հոտ.
· չօգտագործել բաց կրակ, փակել գազի մատակարարման ծորակը,
· լուսավորման և էլեկտրական սարքերը չմիացնել և չանջատել,
· բացել պատուհանները, լքել տարածքը և ահազանգել 104 կամ 911 ծառայություն:
1. Մթնոլորտի աղտոտման աղբյուրները.
Արդյունաբերական աղտոտում: Հիմնական աղբյուրներն են ջերմաէլեկտրակայանները, մետաղամշակման, քիմիական, նավթավերամշակման, ցեմենտի արտադրության և այլ ձեռնարկություններ: Ամեն տարի մթնոլորտ է արտանետվում 200 մլն տ ածխածնի օքսիդ, 20 մլրդ տ ածխածնի երկօքսիդ և այլ ախտածին նյութեր:
Աղտոտում փոշու միջոցով: Աղտոտումն իրականանում է երկու եղանակով` բնական և արհեստական: Բնական աղբյուրներից է տիեզերական փոշին, հողի, տափաստանների, անապատների հողմահարումը, անտառային, տափաստանային, տորֆային հրդեհները, հրաբխային ժայթքումները: Փոշով աղտոտումը կարող է ունենալ կենսաբանական ծագում (բույսերի սպորներ, բորբոսային սնկեր, բակտերիաներ): Երևանը գտնվում է կիսաանապատային գոտում, և աղտոտման երկրորդական աղբյուր են դառնում բուսազուրկ հողերը, շինհրապարակները:
Աղմկային աղտոտվածություն: Աղտոտվածության հիմնական աղբյուրը տրանսպորտային միջոցներն են, տարաբնույթ տեխնիկայի շահագործումը, զվարճանքի օբյեկտները, բարձր խոսքը (վերջին երկուսը առաջացնում են լոկալ բնույթի աղտոտում): Երևան քաղաքի մայրուղիներում, հրապարակներում նույնիսկ գիշերն այն հասնում է 70 դԲ և ավելի, այն դեպքում, երբ թույլատրելի չափաբաժինը 30 Դբ է:
Աղտոտում տրանսպորտային միջոցների արտանետումներով: Խոշոր քաղաքներում այն մթնոլորտային աղտոտման գլխավոր աղբյուրն է: Երևան քաղաքի օդային ավազանի աղտոտման 90 %-ը բաժին է ընկնում ավտոտրանսպորտին:
Աղտոտում էլեկտրամագնիսական դաշտով: Աղտոտման աղբյուր կարող է հանդիսանալ արեգակը (արեգակնային բռնկումներ, գեոմագնիսական, մագնիսական փոթորիկներ), էներգոհամակարգի օբյեկտները, էլեկտրատրանսպորտը (հայտնի է, որ տրոլեյբուսների և տրամվայների ընթացքի ժամանակ առաջացող էլեկտրամագնիսական տատանումները կարող են գրանցել մի քանի կիլոմետր հեռավորության վրա գտնվող սարքերը), հեռահաղորդակցության համակարգերը, միջոցները և այլն: Մարդու մարմինը նույնպես ունի իր սեփական էլեկտրաստատիկ դաշտը: Մարդու կենսաբանական համակարգը զգայուն է նույնիսկ ցածր հզորության էլեկտրամագնիսական ազդեցությունների նկատմամբ:
Աղտոտման հետևանքները: Մթնոլորտում աղտոտվածության չափերը հանգեցրել են օդի թափանցելիության զզալի փոփոխության, որը բազմաթիվ նեգատիվ երևույթներից բացի հանգեցնում է արևի լույսի ներթափանցման էական նվազեցման: Օդում առկա փոշու մասնիկները ջրի գոլորշիների միջոցով խոշորանում են և մնում կախված մթնոլորտում` ավելացնելով ամպամած օրերի թիվը:Ամպը միանում է ծխի հետ` առաջացնելով հիվանդածին ծխամշուշ` «սմոգ»: Այսպիսի միջավայրում վատանում է շնչառությունը, օդը դառնում է տհաճ հոտով, ինքնազգացողությունը կտրուկ վատանում է, դրսևորվում է չոր հազ, սրտխառնոց, արցունքազատություն, խեղդվելու զգացողություն, կարող է հանգեցնել նաև մահվան: Մթնոլորտն աղտոտող ցանկացած տարր բացասաբար է ազդում մարդու առողջության վրա՝ իջեցնում է օրգանիզմի ընդհանուր կենսունակությունը, խոցելի դարձնում հիվանդությունների նկատմամբ: Օդի յուրաքանչյուր ներշնչման ժամանակ մեր օրգանիզմ է անցնում 0.5-2 լ օդ: Օդում առկա քլորի միացություններն առաջացնում են տեսողական, շնչառական խնդիրներ: Երևանում բարձր է փոշու ծանրաբեռնվածությունը: Տարվա բոլոր եղանակներին փոշու բաղադրության մեջ հայտնաբերվել են ծանր մետաղներ, առաջին կարգի վտանգավորության տարրեր` սնդիկ, մկնդեղ, կապար: Առանձնահատուկ տագնապ է հարուցում էլեկտրամագնիսական դաշտի ազդեցությունը մարդու օրգանիզմի վրա: Հայտնի է, որ էլեկտրամագնիսական դաշտի գերբարձր հաճախականության ներգործության դեպքում ախտաբանական փոփոխությունները լինում են հետևյալ տեսքով.
1. հիպերթերմիայի հետևանքով այրվածքներ, արյունազեղումներ, ամորձիների դեգեներատիվ փոփոխություններ,
2. շնչառական, սրտանոթային համակարգերի գործունեության խանգարումներ,
3. սեռական թուլություն:
Փորձագետները նշում են, որ բջջային հեռախոսների հատկապես նոր մոդելներն, իրենց շուրջն առաջացնող մագնիսական ու ճառագայթային դաշտերով, նպաստում են քաղցկեղի զարգացմանն ու տարածմանը: Նրանք նախազգուշացնում են, որ բջջային հեռախոսները թուլացնում են մարդու դիմադրողականությունը, մեծացնում նրա կենսաբանական տարիքը, բացասաբար ազդում սեռական ոլորտի ֆունկցիաների վրա, առաջացնում նևրոզներ, դեպրեսիվ վիճակներ, հոգնածություն, անքնություն։ Խորհուրդ չի տրվում բջջային հեռախոսից օգտվել մետրոյում և այնպիսի վայրերում, որտեղ կապի որակը թույլ է, քանի որ հեռախոսն այդ դեպքում ավելի ուժգին է ճառագայթում։ Քնելիս հեռախոսը չդնել գլխի մոտ կամ բարձի տակ։ Արգելվում է պահել սրտի մոտ (ծոցագրպանում)։ Հեռախոսը չպահել գոտուն ամրացված պատյանում, դա հատկապես վնասում է տղամարդկանց առողջությանը: Երբ զանգը դեռ հնչում է, հեռախոսը չպահել ականջի մոտ, հատկապես զանգի ընդունման պահին ճառագայթումն առավել ուժգին է։ Բջջային հեռախոսով չխոսել ամպրոպի և կայծակի ժամանակ:
2. Ցամաքի աղտոտման աղբյուրները. Դրանցից մեկը մթնոլորտն է: Մթնոլորտի վնասակար խառնուրդները նստում են հողի մակերեսին, թափանցում են գրունտային ջրերի մեջ, իսկ դրանց մի մասն էլ փոշու ձևով վերադառնում է մթնոլորտ: Իսկ ախտածին տարրերը սնման շղթայով անցնում են մարդու օրգանիզմ և հանգեցնում պաթոգեն վիճակների:
Արդյունաբերական աղտոտում: Հողի արդյունաբերական աղտոտման աղբյուրներն են մետաղաձուլական գործարանների, նավթարդյունաբերական և արդյունաբերական այլ ձեռնարկությունների թափոնները: Հայաստանում հողերի աղտոտման աղբյուր է Քաջարանի պղնձամոլիբդենային կոմբինատը, Ագարակի լեռնահարստացուցիչ ֆաբրիկան, Ալավերդու լեռնամետալուրգիական կոմբինատը, Արարատի ոսկու կորզման ֆաբրիկան:
Գյուղատնտեսական աղտոտում : Գյուղատնտեսական աղտոտման հիմնական աղբյուրներն են հանքային պարարտանյութերը, թունաքիմիկատները, անասնապահական համալիրները:
Պարարտանյութերի օգտագործում: Առանց պարարտանյութերի, գյուղատնտեսական արտադրանքը խիստ կնվազի: Այժմ աշխարհի մասշտաբով 1 շնչին բաժին է հասնում մոտ 40 կգ հանքային պարարտանյութ: Սակայն ցանկալի արդյունքի հասնելու համար անհրաժեշտ է կրկնակի ավելացնել պարարտանյութի օգտագործման քանակությունը: Պարարտանյութերը բացասաբար են ազդում ոչ միայն հողի, այլև մթնոլորտի և ջրային էկոհամակարգերի վրա:
Թունաքիմիկատներով աղտոտում: Գյուղատնտեսությունում, հատկապես բուսաբուծությունում, անհնար է բարձր բերքատվության ապահովումն առանց թունաքիմիկատների օգտագործման: Այսօր յուրաքանչյուր մարդու բաժին է ընկնում միջին հաշվով 500 գ թույն, իսկ գյուղատնտեսության ինտենսիվ զարգացած շրջաններում այն 100 անգամ ավելի է: Օգտագործվում են 5 տասնյակից ավելի թունաքիմիկատներ, որոնք պարունակում են ֆոսֆոր օրգանական, քլոր օրգանական և այլ վտանգավոր նյութեր: Ուսումնասիրությունները պարզել են, որ օգտագործված թունաքիմիկատների միայն 3%-ն է նպատակային արդյունք տալիս: Աղտոտում անասնապահական համալիրներից: Խոշոր անասնապահական համալիրներում կուտակված գոմաղբի, թռչնաղբի, սիլոսի հսկայական քանակները առաջացնում են շրջապատի հակասանատիրական վիճակ, աղտոտում են կենսոլորտը:
Հողերի աղտոտումը ռադիոակտիվ նյութերով: Ռադիոակտիվ տարրերով հողի գլոբալ աղտոտման հիմնական աղբյուր է միջուկային զենքի կիրառումը, ատոմային էլեկտրակայանների ընդհանուր վթարը: Լոկալ բնույթի աղտոտման կարող է հանգեցնել ռադիոակտիվ հումքի տեղափոխման ժամանակ տրանսպորտային վթարը, ռադիոակտիվ հումքի հարստացման գործարաններում տեխնածին վթարը և մի շարք այլ պատահարներ` կապված ռադիոակտիվ տարրերի կիրառման հետ:
Աղտոտման հետևանքները: Հողի աղտոտվածության հիմնական արտահայտությունը նրա վնասակար ազդեցությունն է բուսական կամ կենդանական այս կամ այն օրգանիզմի վրա: Հանքային պարարտանյութերի օգտագործման կաննոների խախտման դեպքում մեծանում է հողի թթվայնությունը, փոխվում է հողային օրգանիզմների տեսակային կազմը, խախտվում է նյութերի շրջապտույտը, քայքայվում է հողի կառուցվածքը: Արդյունքում հողի բերրիությունն ընկնում է: Մարդու և կենդանիների առողջության վրա բացասաբար են ազդում պարարտանյութերի բոլոր խմբերը, մասնավորապես` քլոր պարունակող և ֆոսֆորական պարարտանյութերը:
3. Ջրոլորտի աղտոտման աղբյուրները: Ջրոլորտի աղտոտման հիմնական աղբյուրներն են. արդյունաբերական, կենցաղային կեղտաջրերը, ձնհալի և անձրևների ժամանակ գյուղատնտեսական դաշտերից տեղափոխվող պարարտանյութերը, պեստիցիդները, անձրևի և ձյան միջոցով մթնոլորտից անջատվող զանազան նյութեր:
Աղտոտման հետևանքները: Ջրոլորտի աղտոտման արդյունքում փոխվում է ջրի որակը, այն դառնում է խմելու և սննդի մեջ օգտագործելու համար ոչ պիտանի. խախտվում են ջրային ավազանի կենսաբանական շարժընթացները: Արտահոսած նավթը խախտում է ծովի կենսաբանական ռեժիմը, մեծ վնաս է հասցնում ձկնարդյունաբերությանը, զբոսաշրջությանը: Ջրավազանների աղտոտման առավել արտահայտված դրսևորումներից է ջրի «ծաղկումը»` քաղցրահամ ջրավազանների վերին կենսահորիզոնում կանաչ և կապտականաչ ջրիմուռների զանգվածային բազմացումը:
Ահաբեկչությունն արդի քաղաքական կյանքում դառնում է երկարաժամկետ ազդեցության գործոն, որն ուղղված է հասարակական անվտանգության դեմ և իրական սպառնալիք է ազգային անվտանգությանը: Ահաբեկչություններն իրականացվում են. հասարակական անվտանգության խախտման, ազգաբնակչության ահաբեկման, իշխանությունների կողմից ընդունված որոշումների վրա ներազդելու, ահաբեկիչների շահերի բավարարման, պետական, քաղաքական, հասարակական գործչի կյանքի նկատմամբ ոտնձգություն կատարելու և այլ նպատակներով: Տարբերվում են ահաբեկչության հետևյալ ձևերը.
1. անհատական,
2. խմբային կամ պետական մակարդակով,
3. միջազգային:
Ահաբեկչության գործողությունները հիմնականում ուղեկցվում են ռազմամթերքի կիրառմամբ կամ կիրառման սպառնալիքով: Այդ գործողությունները կարող են լինել պայթյուններ, հրկիզումներ, առևանգումներ կամ դրանց իրականացման սպառնալիքներ: Ահաբեկչություն է դիտվում նաև նշված գործողությունների կատարման սպառնալիքը` գրավոր, բանավոր, անանուն կամ այլ ձևերով արտահայտված: Ահաբեկչության դրդապատճառները կարող են լինել քաղաքական, կրոնական, ազգային, տնտեսական և այլ բնույթի: Այն հիմնականում կիրառվում է իբրև քաղաքական պայքարի միջոց` քաղաքական բռնության հատուկ ձև, բնութագրվում է դաժանությամբ և հստակ նպատակաուղղվածությամբ: Ահաբեկչական գործողությունները ներառում են`
- զինված խմբավորումների, հանցավոր կազմակերպությունների ձևավորում.
- ահաբեկիչների հավաքագրում, զինում և օգտագործում.
- ֆինանսական և այլ աջակցությունների իրականացում.
- գործողությունների պլանավորում, նախապատրաստում, կազմակերպում և իրականացում:
Ահաբեկչությունը, որպես հանցագործության տեսակ, ունի իրեն առանձնահատուկ արտահայտման ձևերը:
· Բռնություն և դաժանություն: Ահաբեկչության ժամանակ բռնությունն իրականացվում է ոչ միայն ֆիզիկական, այլև հոգեբանական բնույթի:
· Վախի մթնոլորտի ստեղծումը: Ահաբեկչության ակտի նպատակը ոչ միայն բուն գործողության իրականացումն է (սպանություն, պայթյուն), այլ նաև վախի մթնոլորտի ստեղծումը, սարսափի տարածումը հասարակության մեջ:
· Հրապարակայնություն, հանցագործության պրոպագանդա: Ահաբեկիչներն օգտագործում են բոլոր հնարավոր միջոցներն իրենց մասին հայտնելու համար (օրինակ` բրիտանացի լրագրողների գլխատման ցուցադրումը Youtube - վիդեոպորտալի միջոցով):
· Գնալ զիջումների: Ահաբեկչության բնորոշ գծերից է այն, որ ակտը իրականացվում է մարդկանց դեմ, սակայն դրա նպատակը մեկ այլ մարդկանց ստիպելն է` գնալ զիջումների: Ահաբեկչության ժամանակ զոհվում են անմեղ մարդիկ, որոնք կապ չունեն ոչ քաղաքական իշխանության, ոչ կրոնական, ոչ էլ այլ կազմակերպությունների հետ:
1. Խուճապի չմատնվել, բանակցությունները վարել հանգիստ, հանդարտ ձայնով:
2. Չցուցաբերել ակնհայտ արհամարհանք և ատելություն առևանգողների նկատմամբ, կատարել նրանց բոլոր պահանջները, չցուցաբերել ակտիվ դիմադրություն:
3. Վարքագծով ուշադրություն չգրավել:
4. Պատրաստ լինել հոգեբանական և ֆիզիկական դժվարություններին, հայտարարել ձեր վատառողջ վիճակի մասին:
5. Պահպանել ֆիզիկական և մտավոր ակտիվություն, չհրաժարվել սննդից:
6. Չդիմել փախուստի, եթե վստահ չեք, որ փորձը կհաջողվի:
7. Փորձեք ճշտել ձեր գտնվելու վայրը:
8. Ուշադրություն դարձնել ահաբեկիչների քանակին, զինվածությանը, արտաքին տեսքին, բարբառին, խոսակցության թեմային:
9. Աշխատեք հեռու գտնվել ահաբեկիչներից, դռներից և Պատուհաններից, հատկապես, երբ անվտանգության ուժերը գրոհում են: Պառկել հատակին` ձեռքերը ծալած ծոծրակին,
10. Ազատվելուց հետո չշտապել հայտարարություններ կատարել:
Կասկածելի իրի հայտնաբերում: Պայթուցիկ նյութերի առկայության նշաններ`
- առարկայի անսովոր դիրքը.
- առարկայից ձայն գալը.
- առարկայի վրա հաղորդալարի, ալեհավաքի, հոսանքի աղբյուրի առկայությունը.
- առանց հսկողության թողնված առարկան.
- յուրահատուկ հոտի առկայությունը
Ի՞նչ անել պայթուցիկ սարքի հայտնաբերման դեպքում.
· չմոտենալ հայտնաբերած առարկային և թույլ չտալ մոտենալու ուրիշներին,
· չօգտվել հեռախոսից, ռադիոկապից, տեղափոխվել անվտանգ տարածք,
· անմիջապես ահազանգել 911 ծառայություն,
· սպասել հատուկ ծառայություններին և ցույց տալ առարկայի տեղը:
Ատոմային զենքի հզորությունը պայմանավորված է ռադիոակտիվ տարրի ատոմների միջուկների ճեղքման արդյունքում արտանետված հզոր էներգիայով: Միջուկային զենքի հզորությունը ընդունված է չափել տրոտիլի պայթյունի նկատմամբ ունեցած նրա համարժեքով: Հայտնի է, որ 1 գ ուրանի ճեղքումից միջավայր է արտանետվում 20 տ տրոտիլի պայթյունին համարժեք էներգիա: 5կգ տրոտիլը մեկ հատ բարձրահարկ շենք է պայթեցնում: Բացի արտանետված էներգիայից, միջուկային ռեակցիայի արդյունքում առաջանում են ռադիոակտիվ տարրեր, որոնք հանգեցնում են տեղանքի ռադիոակտիվ վարակվածության: Ըստ կիրառման տիրույթի` միջուկային հարվածները լինում են `օդային, վերգետնյա, ստորգետնյա, վերջրյա և ստորջրյա:
Արտանետված էներգիան դրսևորվում է 4 խոցող գործոնների ձևով`
1. հարվածային ալիք,
2. լուսային ճառագայթում,
3. ներթափանցող ռադիացիա,
4. էլեկտրամագնիսական իմպուլս:
Առաջին միջուկային զենքը կիրառել է ԱՄՆ: 1945թ. օգոստոսին 20 կտ հզորությամբ ատոմային զենքերով ռմբակոծվեցին ճապոնական Նագասակի և Հերոսիմա քաղաքները: Մահացան ավելի քան 313.000 և վնասվածքներ ստացան 238.000 խաղաղ բնակիչներ:
Արտանետված էներգիայի մոտ 50 %-ը դրսևորվում է հարվածային ալիքի ձևով: Այն իրենից ներկայացնում է կտրուկ սեղմված օդի ամպ` ավելցուկային ճնշումով: Տարածվում է գնդաձև, գերձայնային արագությամբ, ազդեցության ժամանակահատվածը` 1-2 րոպե, չափման միավորը` կգ/սմ2 կամ Պասկալ (Պա): 1 Պա =1 ն/մ2, 1 կգ/սմ2 =100 ԿՊա: Մարդկանց մոտ բաց տարածքում 0.2-1 կգ/սմ2 ազդեցության գոտիներում առաջացնում է կոտրվածքներ, հոդախախտեր, ցնցումներ: Լետալ` մահացու չափաբաժինը համարվում է 1 կգ/սմ2 և ավելի քանակները: Շինությունները ամբողջությամբ ավերվում են պայթյունի էպիկենտրոնից մինչև 0.5 կգ/սմ2 ազդեցության գոտիներում, իսկ 0.2-0.5 կգ/սմ2 ազդեցության գոտիներում տեղաբաշխվածները ենթարկվում են ուժեղ, միջին և թույլ ավերումների: Ավերումների գոտու շառավիղը կախված է միջուկային զենքի հզորությունից:
Պաշտպանությունը`
Եթե նախօրոք տեղեկացված ենք հարձակման մասին`
· պատսպարում ՔՊ պաշտպանական կառույցներում,
· բնակչության տարհանում անվտանգ տարածքներ:
Հանկարծակի հարձակման դեպքում`
· մակերևութապատկերի պաշտպանական հնարավորությունների օգտագործում:
Արտանետված էներգիայի մոտ 30 %-ը դրսևորվում է լուսային ճառագայթման ձևով: Իրենից ներկայացնում է լույսի ալիքներ, որոնց գերակշռող մասը ուլտրամանուշակագույն և ինֆրակարմիր կարճ ալիքներն են: Տարածվում է գնդաձև, լույսի արագությամբ, ազդեցության ժամանակահատվածը` 8-15 վ: Էպիկենտրոնում ձևավորվում է հրե գունդ, որտեղ ջերմաստիճանը հասնում է միլիոնավոր աստիճանների: Լուսային ճառագայթի հզորությունը չափվում է լուսային իմպուլսով, որի չափման միավորը կալ/սմ2 է: Անպաշտպան, բաց տարածքներում լուսային իմպուլսի 2-18 կալ/սմ2 ազդեցության գոտիներում մարդկանց մոտ առաջանում են І-ІV աստիճանի ջերմային այրվածքներ, կուրացումներ, շրջակա միջավայրում զանգվածային հրդեհներ:
Պաշտպանությունը՝
Եթե նախօրոք տեղեկացված ենք հարձակաման մասին`
· պատսպարում ՔՊ պաշտպանական կառույցներում,
· բնակչության տարհանում անվտանգ տարածքներ,
· հակահրդեհային միջոցառումների իրականացում,
· ծխապատ գոտիների ստեղծում:
Հանկարծակի հարձակման դեպքում`
· մակերևութապատկերի հնարավորությունների օգտագործում,
· կառույցների ստվերոտ մասերի օգտագործում:
Իրենից ներկայացնում է ռադոակտիվ տարրի միջուկի ճեղքման ժամանակ առաջացած նեյտրոնների և գամմա ճառագայթների հոսք: Օժտված է մեծ թափանցելիությամբ և հզոր էներգիայով, տարածվում է 100-ավոր մետրերից մինչև մի քանի կիլոմետր` լույսի արագությանը մոտ արագությամբ, ազդեցության ժամանակահատվածը` 10-15 վ: Հանդիպելով կենդանի և անկենդան մարմինների` մխրճվում է նրանց մեջ: Ռադիացիայի մի մասը կլանվում է մարմինների կողմից, իսկ մյուս մասը շարունակում է իր ճանապարհը միչև նոր մարմինների կողմից կլանվելը: Որքան մեծ է մարմնի տեսակարար կշիռը, այնքան բարձր է նրա ռադիացիայի կլանման գործակիցը: Ռադիացիայի կլանմանը նպաստում է նաև նյութի հաստությունը: Ռադիացիայի այն հատվածը, որը կլանվել է մարմնի կողմից, կոչվում է կլանված դոզա: Կլանված ռադիացիան իր էներգիան փոխանցելով կենդանի հյուսվածքների բջիջներին, առաջացնում է իոնացում, արդյունքում` ֆունկցիոնալ խանգարումներ, ինչը և դրսևորվում է ճառագայթային հիվանդությունների ձևով: Անկենդան մարմիններում ազդում է մոլեկուլային կապի վրա` հանգեցնելով կառուցվածքային փոփոխությունների: Ռադիացիայի չափման միավորներից է ռենտգենը:
Պաշտպանությունը՝
Եթե նախօրոք տեղեկացված ենք հարձակման մասին`
· պատսպարում ՔՊ պաշտպանական կառույցներում,
· բնակչության տարհանում անվտանգ տարածքներ,
· պատսպարում զրահատեխնիկայում:
Հանկարծակի հարձակման դեպքում`
· մակերևութապատկերի հնարավորությունների օգտագործում:
Քիմիական զենքն իրենից ներկայացնում է մարտական թունավոր նյութեր և դրանց կիրառման միջոցներ` ռումբեր, հրթիռներ, հրետանային արկերի աերոզոլային գեներատորներ (38): Նախատեսված է հակառակորդի կենդանի ուժը ոչնչացնելու համար:
Մարտական թունավոր նյութերի առանձնահատկությունները`
· ազդեցության կարճ ժամանակահատվածում մարդկանց մոտ առաջացնում են զանգվածային կորուստներ,
· թունավոր նյութերը հեշտությամբ կարող են թափանցել ոչ հերմետիկ շենքեր,
· արտաքին միջավայրում ազդեցությունը բավականին երկար է,
· դժվար են հայտնաբերվում:
Օրգանիզմ ներթափանցելու ուղիներն են`
· շնչառական ուղիները և լորձաթաղանթը,
· մաշկային ծածկույթը,
· աղեստամոքսային տրակտը:
Մարտական թունավոր նյութերը կարող են օգտագործվել հեղուկ, գազային, գազակաթիլային և պինդ (փոշի) վիճակում: Թունավորման երևույթները կարող են հանդես գալ ազդեցությունից անմիջապես հետո կամ որոշ ժամանակ անց: Այդ ժամանակահատվածը կոչվում է գաղտնի շրջան, որը կարող է տևել մի քանի րոպեից մինչև մի քանի ժամ: Որքան երկար է գաղտնի շրջանը, այնքան թեթև է թունավորումը: Քիմիական զենքի մարտական հատկանիշներն են`
· ծավալային ազդեցությունը,
· հակառակորդի բանակում խուճապ առաջացնելը,
· պաշտպանվելու համար հատուկ միջոցների կիրառման անհրաժեշտությունը,
· ազդեցությունը միայն կենդանական և բուսական աշխարհի վրա:
Մարտական թունավոր նյութերի դասակարգումը: Մարտական թունավոր նյութերը կարելի է դասակարգել ըստ մարդու օրգանիզնի վրա ունեցած ազդեցության, քիմիական հատկանիշների, տեղանքում թույների ունեցած կայունության և այլն:
Քիմիական զենքի դասակարգումն ըստ մարդու վրա ունեցած ազդեցության բաժանվում են 7 հիմնական խմբի:
1. Նյարդակաթվածահարույց` զարին, զոման, տաբուն, Vx գազեր: Ախտահարում է կենտրոնական նյարդային համակարգը:
2. Մաշկաթարախահարույց` իպրիտ, լուիզիտ: Ախտահարում է մաշկը, աչքերը, շնչուղիները, թոքերը:
3. Ընդհանուր ներգործության` կապտաթթու, քլորցիան: Ախտահարում է հիմնականում սիրտ-անոթային, շնչառական համակարգերը:
4. Հեղձուցիչ ազդեցության` ֆոզգեն, դիֆոզգեն: Ախտահարում է շնչառական համակարգը:
5. Արցունքաբեր ազդեցության` քլորոպիկրին, քլորացետաֆենոն: Ախտահարում է աչքերը, շնչուղիները:
6. Գրգռող ազդեցության` ադամսիտ, սի-էս նյութեր, դիֆենիլցիանարսին: Ախտահարում է շնչառական օրգանները, գրգռում է շնչառական ուղիները, առաջացնում է փռշտոց, հազ, փսխում, թքարտադրություն: Կարող են տեղի ունենալ շնչառական և հոգեկան խանգարումներ:
7. Հոգեքիմիական ազդեցության` լիզերգինային թթուներ, BZ նյութեր, դի էթիլամիդ: Ախտահարում է կենտրոնական նյարդային համակարգը` մարդկանց մոտ առաջացնելով տարածության և ժամանակի զգացողության կորուստ:
Կենսաբանական զենքը մի շարք սուր վարակիչ հիվանդությունների մանրէների, նրանց կողմից արտադրվող թույների և նրանց կիրառման միջոցների օգտագործումն է մարդկանց, կենդանիներին, գյուղատնտեսական կուլտուրաներին զանգվածային ոչնչացման ենթարկելու նպատակով: Մանրէները կարող են լինել՝
1. Բակտերիաները, որոնք առաջացնում են ժանտախտ, խոլերա, բրուցելոզ և այլն:
2. Վիրուսները, որոնք մանրագույն միկրոօրգանիզմներ են: Աճում և բազմանում են միայն կենդանի հյուսվածքներում: Առաջացնում են սև ծաղիկ, դեղին տենդ:
3. Ռիկետսիաները ձևով և չափերով մոտ են բակտերիաներին, բազմանում են պարզ բաժանումով: Ապրում են միայն իրենց խոցած օրգանի հյուսվածքներում: Առաջացնում են բծավոր տիֆ, տենդ:
4. Սնկերը միաբջիջ և բազմաբջիջ օրգանիզմներ են: Լավ են տանում չորությունը, արևի լույսի և վարակազերծող նյութերի ազդեցությունը: Առաջացնում են կարդիոզ:
5. Տոքսինները (թույները) որոշ մանրէների կենսագործունեության արդյունք են: Չորացրած վիճակում իրենց թունավորման հատկությունը պահպանում են մինչև մի քանի ամիս:
Կիրառվող մանրէի յուրահատկությունները`
· հիվանդության փոխանցվելը կենցաղային ճանապարհով,
· հիվանդության քայքայիչ ազդեցութունը, արագ դրսևորվելը,
· հիվանդության ընթացքի ծանր և երկարատև լինելը,
· վարակված բոլոր օբյեկտները վարակման օջախ հանդիսանալը,
· մանրէի կայունությունը արտաքին միջավայրի նկատմամբ,
· հարուցչի խեղաթյուրված կլինիկական պատկերի դրսևորումը
Կենսաբանական զենքի մարտական հատկանիշներն են.
· զանգվածային և տևական ազդեցությունը,
· ներգործության տարածքների արագ աճը,
· վարակի տարածման աննկատելիությունը (ինկուբացիոն գաղտնի շրջան),
· հայտնաբերման դժվարությունը,
· պայքարի համար կիրառվող հատուկ միջոցառումների անհրաժեշտությունը:
Կիրառման նշաններն են.
· ռազմամթերքի կիրառման ժամանակ խուլ պայթյունի, ծխի թեթև ամպի գոյացումը,
· հողի, բուսածածկույթի, առարկաների վրա անծանոթ փոշենման նյութերի, հեղուկ կաթիլների առկայությունը,
· տեղանքում միջատների, կրծողների զանգվածային կուտակումները,
· մարդկանց, կենդանիների զանգվածային հիվանդությունների դրսևորումները:
Կենսաբանական վարակման գոտին բնութագրվում է`
· կեսաբանական վարակման միջոցների տեսակով,
· վտանգավորության աստիճանով,
· ախտահարված տարածքների չափերով,
· վարակված գոտում տնտեսական օբյեկտների առկայությամբ և բնակչության խտությամբ:
Ռիսկ նշանակում է վտանգ: Գոյություն ունեն ռիսի սահմանման տարբեր մոտեցումներ: Օրինակ`
ա. ռիսկը վտանգավոր երևույթի կամ շարժընթացի հավանական դրսևորման և նրանից բխող հետևանքների համադրումն է որոշակի տարածքում, որոշակի ժամանակահատվածում.
բ. ռիսկը որոշում կայացնելու գործընթաց է հավանական անորոշության պայմաններում.
գ. ռիսկը տվյալ օբյեկտի նկատմամբ որևէ վտանգավոր երևույթից, շարժընթացից սպասվելիք կորուստն է: Ռիսկը կարող է լինել անձնական և հասարակական: Անձնական, երբ սպասվող վտանգը վերաբերում է առանձին անհատի: Հասարակական, երբ սպասվող վտանգը վերաբերում է երկուսից ավելի կամ մի խումբ մարդկանց: Ռիսկը կարող է չափվել տնտեսական կորուստներով, մահացածների թվով կամ սեփականության ֆիզիկական ոչնչացման մակարդակով: Ռիսկի գնահատումը սպասվող ռիսկի կարևորության որոշումն է նրանց համար, ովքեր ենթակա են վտանգի, ինչպես նաև ռիսկի ըմբռնման տարր է: Ռիսկի քանակը (R) հաշվում են հետևյալ բանաձևով` R = n/N, որտեղ n-ը զոհերի թիվն է, N-ը վտանգի ենթակա բնակչության թիվն է:
Դիտարկումները ցույց են տալիս, որ անձնական ռիսկի չափը, երբ փոքր է 1×10-6-ից, հասարակությունը առանձնապես ջանքեր չի գործադրում այն նվազեցնելու ուղղությամբ: Ավելին` շատ երկրներում այդ թիվն ընդունված է օրենքով, որպես սահման, որին պետք է ձգտել: Ցանկացած գործառույթ, որն ուղղված է էքստրեմալ իրավիճակներում մարդկանց փրկելուն, պարունակում է որոշակի ռիսկ: Ռիսկը համարվում է թույլատրելի, երբ պահպանվում են անվտանգության կանոնները, օգտագործվում են պաշտպանական միջոցներ, այլ խոսքով` գործադրվում են նորմերով սահմանված բոլոր միջոցները և կանոնները ռիսկը առավելագույնս նվազեցնելու համար:
Ռիսկի նվազեցման հաջողության հիմքում կարևոր նշանակություն ունի ռիսկի ընկալումը, այսինքն` այն վտանգի կարևորության ըմբռնումը, որի հետ կարող է բախվել հասարակությունը: Ռիսկի ընկալումը հասարակության կողմից կրում է սուբյեկտիվ բնույթ: Փորձառությունն ու կրթվածությունը, սոցիալական պատկանելիությունը կարող են ազդել ռիսկի ընկալման վրա:
ՔՊ-ն միջոցառումների համակարգ է` ուղղված բնակչության և նյութական արժեքների պաշտպանությանը կամ պաշտպանության նախապատրաստմանը ՀՀ-ի վրա զինված հարձակման, դրա անմիջական վտանգի առկայության կամ ՀՀ Ազգային ժողովի (ԱԺ) կողմից պատերազմ հայտարարվելու դեպքում: Պատերազմի ժամանակ ՔՊ և ԱԻ համակարգի գլխավոր խնդիրներն են.
1. բնակչության հուսալի պաշտպանության ապահովումը,
2. հատուկ, կարևորագույն, պետական և ռազմավարական նշանակության, բարձր վտանգավորություն ունեցող ու բնակչության կենսագործունեությունն ապահովող օբյեկտների կայուն աշխատանքի ապահովումը,
3. խոցված օջախներում փրկարարական և անհետաձգելի վթարավերականգնողական աշխատանքների իրականացումը,
4. բնակչության ազդարարումը:
Բնակչության հուսալի պաշտպանության ապահովմանն ուղղված հիմնական միջոցառումներից են.
1. ազդարարման համակարգի կայուն աշխատանքի ապահովումը,
2. բնակչության ապահովումը ՔՊ պաշտպանական կառույցներով և անհատական պաշտպանական միջոցներով,
3. տարհանման միջոցառումները, կենսապահովման ապահովագրական պաշարների ստեղծումը, բնակչությանը տարաբնույթ ԱԻ-ում վարքի կանոնների ուսուցանումը և այլն:
Հատուկ, կարևորագույն նշանակության օբյեկտների հուսալի աշխատանքի ապահովմանն ուղղված հիմնական միջոցառումներից են.
- արտադրական հիմնական ֆոնդերի պաշտպանության կազմակերպումը,
- արտադրական տեխնոլոգիաների կայունության բարձրացումը,
- նյութատեխնիկական միջոցների, հումքի պաշարների ստեղծումը,
- այլընտրանքային էներգիայի աղբյուրների և էներգակիրների ապահովագրական պաշարների ստեղծումը,
- օբյեկտների պաշտպանության ուժեղացումը,արտադրական հերթափոխների վերադասավորումը և այլն:
Փրկարարական և անհետաձգելի վթարավերականգնողական գործընթացների իրականացման միջոցառումներից են.
- խոցված օջախի հետախուզումը,
- տուժած բնակչության որոնում, փրկումը, առաջին օգնության ցուցաբերումը,
- անհետաձգելի վթարավերականգնողական աշխատանքների իրականացումը՝ ուղղված մարդկանց կյանքին և առողջությանը սպառնացող այնպիսի վտանգների վերացմանը, որոնք խոչընդոտում են փրկարարական աշխատանքներին:
Բնակչության ազդարարումն իրականացվում է ՀՀ տարածքում ԱԻ-ի առաջացման մասին տեղեկատվության ստացման և ազդարարման կարգը հաստատելու մասին ՀՀ կառավարության որոշման համաձայն (2003 թ. հոկտեմբեր):
ՔՊ համակարգը ներառում է պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինները, կազմակերպությունները:
ՔՊ համակարգի ղեկավար կազմը: ՀՀ վարչապետը ՀՀ ՔՊ պետն է: ՔՊ բնագավառում ՀՀ
կառավարության լիազոր մարմինը ՀՀ արտակարգ իրավիճակների նախարարությունն է (ԱԻՆ): ՀՀ նախարարները (գերատեսչությունների ղեկավարները), մարզպետները (Երևանի քաղաքապետը), համայնքների և կազմակերպությունների ղեկավարները, համապատասխանաբար նախարարությունների (գերատեսչությունների), մարզերի (Երևան քաղաքի), համայնքների և կազմակերպությունների ՔՊ պետերն են: Համակարգի գործունեության իրավական ապահովման հիմքերն են`
ü ՀՀ սահմանադրությունը (1995 թ. հուլիս, 2005 թ. նոյեմբեր),
ü ՀՀ միջազգային պայմանագրերը:
ՀՀ օրենքը
ü ԱԻ-ում բնակչության պաշտպանության մասին (1998 թ. դեկտեմբեր),
ü ՔՊ մասին (2002 թ. մարտ),
ü Սեյսմիկ պաշտպանության մասին (2002 թ. հունիս),
ü Հայաստանի փրկարար ծառայության մասին (2005 թ.հուլիս),
ü Հրդեհային անվտանգության մասին (2001թ. ապրիլ),
ü Փրկարար ուժերի և փրկարարի կարգավիճակի մասին (2004 թ. մայիս),
ՀՀ կառավարության որոշումը
ü Վտանգավոոր տարածքներից բնակչության տարհանման կարգը հաստատելու մասին (1999 թ. մարտ),
ü ՀՀ տարածքում ԱԻ-ի առաջացման մասին բնակչության ազդարարման կարգը հաստատելու մասին (2005 թ. նոյեմբեր),
ü ՀՀ տարածքում ԱԻ-ի առաջացման մասին տեղեկատվության ստացման և ազդարարման կարգը հաստատելու մասին (2003 թ. հոկտեմբեր),
ü Բնակչությանն անհատական պաշտպանության միջոցներով ապահվելու կարգը հաստատելու մասին (2000 թ. հոկտեմբեր),
ü Բնակչության պատսպարման կարգը հաստատելու մասին (2000 թ. սեպտեմբեր) և ոլորտին առնչվող այլ իրավական ակտեր:
ՔՊ միջոցառումները ըստ կիռառման ժամանակահատվածի և նպատակի լինում են նախապատրաստական և հիմնական: ՔՊ նախապատրաստական միջոցառումներն իրականացվում են նախապես: ՔՊ հիմնական միջոցառումներն իրականացվում են ՀՀ վրա զինված հարձակման, դրա անմիջական վտանգի առկայության կամ ՀՀ ԱԺ կողմից պատերազմ հայտարարելու դեպքում:
ՔՊ նախապատրաստական միջոցառումներից են`
ա) ՔՊ ուժերի ստեղծումը, պատրաստումը և մշտական պատրաստվածության ապահովումը.
բ) ՔՊ տեսանկյունից` բնակավայրերի, գործառնական այլ տարածքների գլխավոր հատակագծերում և մանրամասն հատակագծման նախագծերում հատուկ, կարևորագույն նշանակության օբյեկտների գործունեության կայունության ապահովումն ու նպատակահարմար տեղաբաշխումը.
գ) շենքերի, շինությունների, ինժեներական ցանցերի, հիդրոտեխնիկական կառույցների, տրանսպորտային հաղորդակցության ուղիների և մայրուղիների շինարարության անվտանգության ու հուսալիության ապահովումը.
դ) վտանգավոր օբյեկտների անվտանգ գործունեության ապահովումը.
ե) կառավարման, կապի ու ազդարարման համակարգերի հիմնումը և դրանց բնականոն գործունեության ապահովումը.
զ) պետական, տարածքային կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու կազմակերպությունների պատրաստումը և բնակչության ուսուցումը և այլն:
ՔՊ հիմնական միջոցառումներից են`
ա) կառավարման մարմինների և բնակչության ազդարարումը.
բ) տարհանումն ու տեղաբաշխումը.
գ) պատսպարումը.
դ) անհատական պաշտպանության միջոցներով բնակչության ապահովումը.
ե) քողարկումը.
զ) փրկարարական աշխատանքների իրականացումը.
է) բժշկական ապահովումը.
ը) հակահրդեհային ապահովումը.
թ) վտանգավոր տարածքների բացահայտումը, վնասազերծումն ու վարակազերծումը ճառագայթային, քիմիական ու մանրէաբանական միջոցներից.
ժ) բնակչության կենսագործունեության ապահովումը և այլն
Նշված միջոցառումներն իրականացվում են ՀՀ կառավարության սահմանած կարգով:
ՔՊ ուժերն են.
· փրկարար ուժերը: Ստեղծվում են պետական կառավարման և տեղական ինքնակառավարման մարմինների ու կազմակերպությունների կազմում: Փրկարարական աշխատանքներ իրականացնելիս բնակչությանը ցուցաբերում են մասնագիտացված օգնություն:
· ՔՊ կազմավորումները: Բաժանվում են մարզային և համայնքային կազմավորումների: Նախատեսված են փրկարարական և վթարավերականգնողական աշխատանքներ կատարելու համար:
ՔՊ միջոցառումներին կարող են ներգրավվել նաև ՀՀ զինված ուժերի և այլ զորքերի ստորաբաժանումներ: ՀՀ յուրաքանչյուր քաղաքացի, ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով.
· պարտավոր է մասնակցել ԱԻ-ի հետևանքներից բնակչության պաշտպանության միջոցառումների իրականացմանը,
· իրավունք ունի ստանալ ԱԻ-ի հետևանքով իր կրած վնասների փոխհատուցում, ինչպես նաև` ճշգրիտ տեղեկություն ԱԻ-ի, դրանց առաջացման վտանգի և իր պաշտպանվածության աստիճանի մասին:
ԱԻ-ում քաղաքացիների սեփականության օտարումը կամ ժամանակավոր օգտագործումը հասարակության և պետության կարիքների համար կարող է կատարվել նախնական համարժեք փոխհատուցմամբ (միայն կյանքի փրկության հետ կապված փրկարարական աշխատանքների նպատակահարմար իրականացման համար)` ՀՀ կառավարության սահմանած կարգով:
Ապաստարանները կառուցվում են որպես առանձին շինություն կամ տեղակայվում են շենքերի նկուղային հարկերում: Բաղկացած են հիմնական և օժանդակ կառույցներից: Հիմնական կառույցները նախատեսված են մարդկանց անմիջական պատսպարման, իսկ օժանդակ կառույցները` կենսական պայմաններն ապահովելու համար (նախամուտքեր, վթարային ելքեր, սննդամթերքի պահեստանոց, ջեռուցման և սանիտարական հանգույցներ և այլն): Ապաստարաններում տեղակայված են նաև պաշտպանական անհատական, հետախուզական, վառելիքաէներգետիկ պաշարներ և այլն: Ապաստարանի օդամատակարարումը կատարվում է մաքուր օդափոխանակության կամ լրիվ մեկուսացման ռեժիմով: Լրիվ մեկուսացման ռեժիմը կիրառվում է, երբ հնարավոր չէ օգտագործել դրսի խիստ աղտոտված օդը, որի մեջ զանգվածային հրդեհների հետևանքով նվազում է թթվածնի պարունակությունը և կտրուկ ավելանում ածխաթթու գազի քանակությունը: Հնարավոր միջուկային պայթյունի դեպքում, որպես կանոն, ֆիլտրաօդափոխանակությունը անջատվում է 30 - 40 րոպեով (լիակատար մեկուսացման ռեժիմ):
Ապաստարաններն ապահովում են լիարժեք մեկուսացումը արտաքին աշխարհից և ամենահուսալին են պաշտպանում մարդկանց զանգվածային ոչնչացման զենքի խոցող բոլոր գործոններից: Ըստ տարողության լինում են փոքր` 200-ից 500, միջին`500-ից 2000, և խոշոր`2000 և ավելի մարդկանց համար նախատեսված: Ապաստարանի զետեղարանի բարձրությունը պետք է լինի առնվազն 2.2 մ: Մեկ մարդու համար նախատեսվում է 0.5 մ2 տարածություն և 1.5 մ3 ծավալ, թեթև լվացվելու և խմելու համար 3.5-4 լ ջուր, 12-16 լ տեխնիկական ջուր: Ապաստարանի գործընթացները կանոնակարգում է պարետը` յոթ անձից բաղկացած օղակով:
Որպես այդպիսին կարող են ծառայել մետրոպոլիտենի կայարանները, խորացված շինությունները, բանջարանոցի պահեստները, ստորգետնյա անցումները, ինչպես նաև քարաշեն տների առաջին հարկերը: Նրանք կարող են պաշտպանել մարդկանց լուսային և ռադիոակտիվ ճառագայթներից, ներթափանցող ռադիացիայից, մասամբ բակտերիալ մանրէների և թունավոր նյութերի անմիջական ազդեցությունից, իսկ հատուկ կառուցվածքները` նաև հարվածային ալիքից: Հակաճառագայթային թաքստոցի պաշտպանական հատկությունները որոշվում են ռադիացիայի չափաբաժինների թուլացման գործակիցով: Ռադիացիայի թուլացման գործակիցը կախված է շինության հիմքի և պատերի հաստությունից և խտությունից: Հայտնի է, որ 1 մ բնահողի շերտը 200 անգամ նվազեցնում է ռադիացիայի մակարդակը: Մասնակի վերակառուցման միջոցով հնարավոր է բարձրացնել թաքստոցի պաշտպանական հատկանիշները. վերգետնյա հատվածները ծածկել բնահողով, ավազապարկերով, մեծացնել մեկուսացումը և այլն: Օրինակ` քարաշեն մեկ հարկանի տան ներքնահարկի ռադիացիայի թուլացման գործակիցը հասնում է 20-30-ի, իսկ եթե հատակի վրա փռվի բնահող, լուսամուտները ծածկվեն, հող կիտվի վերգետնյա պատերի, լուսամուտների վրա, ապա թուլացման գործակիցը կմոտենա 300-ի:
Տարհանումն իրականացվում է վտանգավոր տարածքներից անվտանգ տարածքներ մարդկանց, նյութական և մշակութային արժեքների ժամանակավոր տեղափոխման և տեղաբաշխման միջոցով: Վտանգավոր տարածքից բնակչության տարհանումը կատարվում է ՀՀ կառավարություն 2011 թվականի օգոստոսի 18-ի N 1180-Ն որոշումով հաստատված «Վտանգավոր տարածքներից բնակչության տարհանման կարգի» համաձայն: Տարհանումը կարող է իրականացվել 2 փուլով: Առաջին փուլում բնակչության տարհանում ԱԻ-ի գոտիներից անվտանգ տարածքներ` ժամանակավոր տեղակայման կետեր (ԺՏԿ-կինոթատրոններ, ակումբներ, ուսումնական հաստատություններ, հյուրանոցներ, հանրակացարաններ, վրանային ավաններ և այլն): Երկրորդ փուլում տևական բնույթի ԱԻ-ի կամ բնակության վայր վերադառնալու անհնարինության դեպքում իրականացվում է բնակչության տեղափոխում ԺՏԿ-ից երկարատև բնակության կետեր (ԵԲԿ- առողջարաններ, նախաբուժարաններ, հանգստյան տներ, պանսիոնատներ, տուրիստական բազաներ, հյուրանոցներ և այլ շինություններ, որոնք համապատասխանում են երկարատև բնակության պայմաններին):
Բնակչության տարհանման ձևերն ու միջոցները: Բնակչությունը կարող է տարհանվել հետիոտն` շարասյուններով կամ տրանսպորտային միջոցներով` ավտոշարասյուններով, երկաթուղային շարժակազմերով և ջրային տրանսպորտով, արտադրական կամ արտադրատարածքային սկզբունքով, մասնակի կամ ընդհանուր: Առանձին դեպքերում ՀՀ օրենսդրությամբ սահմանված կարգով կարող են տրամադրվել նաև օդային տրանսպորտի միջոցներ: Տարհանման համար տրամադրվող տրանսպորտային միջոցների հատկացումն ու վառելիքաքսուկային նյութերով ապահովումն իրականացվում է ՀՀ օրենքով սահմանված կարգով:
Ընդհանուր տարհանումը տվյալ տարածքի (բնակավայրի) ամբողջ բնակչության տարհանումն է:
Մասնակի տարհանումը մինչև 16 տարեկան երեխաների, հղի և մինչև 8 տարեկան երեխա ունեցող կանանց, 8-16 տարեկան երեխա ունեցող այն կանանց, որոնց ընտանիքների կազմում չկան տարհանման ենթակա անաշխատունակ անդամներ, հաշմանդամների և կենսաթոշակառուների տարհանումն է կամ տվյալ տարածքի բնակչության մի մասի տարհանումը:
Տարհանումն իրականացվում է ամենակարճ ժամկետներում. այն պետք է սկսվի ահազանգը ստանալուց ոչ ուշ, քան 4 ժամ հետո, և ավարտվի մինչև 500 հազ. բնակչություն ունեցող քաղաքներից 12 ժամում, մինչև 1 միլիոն բնակչությամբ քաղաքներից` 20 ժամում:
Բնակավայրերում կարող է ստեղծվել մեկ կամ ավելի տարհանման հավաքակայան, մեկ հավաքակայանում 10.000 տարհանվողից ոչ ավել` սպասարկման սկզբունքներով:
Տարհանման հավաքակայաններն ապահովվում են կապի միջոցներով, բուժսպասարկման կետով, մոր ու մանկան, հանգստի սենյակներով:
Հետիոտն տարհանում: Այս դեպքում կազմվում են 500-1000 մարդուց բաղկացած շարասյուններ: Շարասյան ղեկավար է նշանակվում փորձառու անձնավարություն: Հետիոտն շարասյան ղեկավարին տրվում է երթի գծապատկերը, որը հանդիսանում է երթի հիմնական փաստաթուղթը: Երթը արդյունավետ կազմակերպելու համար շարասյունը բաժանվում է 50-ից 100 մարդուց բաղկացած խմբերի, և նշանակվում են խմբերի ավագներ: Երթի շարժման արագությունը չպետք է գերազանցի 3-4 կմ/ժ-ը: Շարասյունների միջև հեռավորությունը պետք է կազմի մոտ 500 մ: Յուրաքանչյուր 1.5-2 ժամ քայլելուց հետո նախատեսվում է 15 րոպե, իսկ մեկ օրվա ընթացքում նախատեսված ճանապարհի կեսն անցնելուց հետո` 1-2 ժամ հանգիստ: Երթի ընթացքում չի կարելի օգտվել գյուղատնտեսական նշանակության այգիներից և ցանքատարածություններից: Օրվա երթը ավարտվում է տարհանման միջանկյալ կետ հասնելով, որը պետք է գտնվի հնարավոր ավերումների և այլ վտանգներ պարունակող գոտուց դուրս: Միջանկյալ տարհանման վայրի տեղական ինքնակառավարման մարմինները կազմակերպում են տարհանվողների հաշվառում և նրանց ժամանակավոր տեղաբաշխում բնակելի տարածքներում կամ վրաններում, ապահովվում են սննդով և ջրով, ինչպես նաև հնարավոր «օդային տագնապ» ազդանշանի դեպքում` ՔՊ պաշտպանական կառույցներով:
ՔՊ անհատական պաշտպանական միջոցները բաժանվում են 3 հիմնական խմբերի`
Ø Շնչառական օրգանների պաշտպանական միջոցներ:
Ø Մաշկային ծածկույթի պաշտպանական միջոցներ:
Ø Անհատական պաշտպանության բժշկական միջոցներ:
Շնչառական օրգանների պաշտպանական միջոցներից են`
1. հակագազերը,
2. շնչադիմակը (ռեսպերատոր),
3. պարզագույն միջոցները` բամբակաթանզիվային պարզագույն դիմակապը, փոշեզտիչ գործվածքային դիմակը և այլն:
Հակագազը նախատեսված է պաշտպանելու շնչառական օրգանները, դեմքը, աչքերը թունավոր նյութերից, ախտածին մանրէներից, ռադիոակտիվ տարրերի ներթափանցումից, ռադիոակտիվ ալֆա ճառագայթների արտաքին ճառագայթահարումից: Ըստ պաշտպանական գործառույթի սկզբունքի` հակագազերը ստորաբաժանվում են զտող և մեկուսացնող տեսակների:
Մեկուսիչ հակագազ: Մեկուսիչ հակագազերում շնչառության համար անհրաժեշտ օդը գտնվում է սարքավորման մեջ թթվածնի ձևով (ԹՄՀ-ներում) կամ թթվածին արտադրող նյութերի տեսքով (ՄՀ-ում): Վերջինը աշխատանքային վիճակի բերելուց հետո արտադրում է թթվածին: Մեկուսիչ հակագազը ապահովում է լիարժեք մեկուսացում արտաքին միջավայրից: Համեմատաբար խիստ վարակված գոտիներում անհրաժեշտ է օգտագործել միայն մեկուսիչ հակագազեր: ՄՀ-5-ը հանդիսանում է վթարափրկարարական անհատական միջոց: Նախատեսված է նաև մինչև յոթ մետր խորությամբ ջրում սուզված վիճակում փոքր ծավալի աշխատանքներ կատարելու համար: Հակագազի մեկ լիցքավորման դեպքում շահագործման տևողությունը կազմում է`
ü ցամաքում միջին ծանրաբեռնվածության դեպքում 75 րոպե, թեթև ծանրաբեռնվածության դեպքում` 200 րոպե,
ü ջրում միչև 7 մ խորության պայմաններում թեթև ծանրաբեռնվածության դեպքում` 90 րոպե, հարաբերականբ հանգստի դեպքում` 120 րոպե:
Զտիչ հակագազ: Զտիչ հակագազը մարդու շնչառությունն ապահովում է ի հաշիվ արտաքին միջավայրի օդի, որը հակագազի զտիչի միջոցով մաքրվում է վնասակար խառնուրդների մեծ մասից: Զտիչ հակագազերը չեն պաշտպանում ածխածնի օքսիդից: Ուստի, ածխածնի օքսիդով վարակված մթնոլորտում գտնվելիս, անհրաժեշտ է հակագազին միացնել հոպկալիտային փամփուշտ, որի պաշտպանիչ գործողությունը տևում է մոտավորապես երկու ժամ: Զտիչ հակագազը կազմված է զտիչից (հատուկ կլանիչներ, հակածխային զտիչ), որը տեղակայված է մետաղյա թիթեղից պատրաստված տուփի մեջ, և ակնոցով ռեզինե դիմակից` ներշնչման և արտաշնչման կափույրներով: Դիմակը և զտիչը իրար են միացված անմիջապես կամ ծալքավոր խողովակի միջոցով: Հակագազը պահելու համար նախատեսված է պայուսակ: Զտիչ հակագազերից են քաղաքացիական, արդյունաբերական, ռազմական, մանկական հակագազերը:
Մանկական պաշտպանական խցիկ: Նորածին և միչև 1.5 տարեկան երեխաների անհատական պաշտպանության համար նախատեսված է մանկական պաշտպանական խցիկը (ՄՊԽ-4, КЗД-4): Խցիկն ունի պատուհան` երեխայի վարքին հետևելու համար: Մանկական պաշտպանական խցիկը կարելի է տեղափոխել ձեռքով բռնած կամ հարմարեցնել մեջքին, ինչպես նաև տեղակայել մանկասայլակի հենքի կամ սահնակի վրա:
Շնչադիմակ: Շնչադիմակը (Շ-2, Р-2) նախատեսված է շնչառական օրգանները ռադիոակտիվ փոշուց, ինչպես նաև օդի մեջ մշուշի (գազակաթիլային) ձևով առկա մանրէներից և տոքսիններից պաշտպանելու համար: Շնչադիմակները թունավոր նյութերից չեն պաշտպանում: Շնչադիմակի պաշտպանական հատկությունները հիմնված են ներշնչվող օդի զտման սկզբունքի վրա:
Շնչառական օրգանների պաշտպանության
ü պարզագույն միջոցներ: Պարզագույն միջոցներից են` փոշեզտիչ գործվածքային դիմակը կամ հակափոշային գործվածքային դիմակը (ՀԳԴ-1, ПТМ-1) և բամբակաթանզիվային դիմակապը (ԲԹԴ, ВМП): Դրանք կարելի է օգտագործել ռադիոակտիվ տարրերով վարակված տարածքներում, օդի զտման միջոցներով չապահովված թաքստոցներում և վարակված շրջանից դուրս գալիս: Պաշտպանում են շնչառական օրգանները ռադիոակտիվ փոշուց և բակտերիալ մանրէներից: Շնչառական օրգանների և աչքերի ավելի հուսալի պաշտպանությունն ապահովում է հակափոշային գործվածքային դիմակը:
ü Փոշեզտիչ գործվածքային դիմակ : Հակափոշային գործվածքային դիմակը բաղկացած է հենքից և կապիչներից: Հենքը պատրաստվում է 4-5 շերտ խիտ գործվածքից. 2-3 ներքին շերտը` կիպ, իսկ 2 արտաքին շերտը` նոսր խտությամբ գործվածքից: Ամրակները պատրաստվում են ցանկացած գործվածքից` մեկ շերտով:
Բամբակաթանզիվային պարզագույն դիմակապ պատրասելու համար անհրաժեշտ է վերցնել 100×50 սմ չափի թանզիվ, մեջտեղում տեղակայել 30×20 սմ չափով բամբակ (1-2 սմ հաստությամբ) և լայնությամբ ծալել, ապա կարել: Եզրերին ամրացնել ժապավեն` կապելու համար: Դիմակապի ժապավեններով հանգույց են անում, վերևինները` ծոծրակի, իսկ ներքևինները գանգի գագաթի վրա: Դիմակը հագնելուց հետո այն պետք է ընդգրկի կզակը և ծածկի բերանն ու քիթը մինչև աչքերի խոռոչները: Աչքերը անհրաժեշտ է պաշտպանել փոշու համար անթափանց ակնոցներով: Դիմակապի, քթի և այտերի արանքներում առաջացող անկիպությունների տեղում պետք է խցկել բամբակ: Դիմակի և դիմակապի բացակայության դեպում կարելի է օգտագործել մի քանի տակ ծալած սրբիչ, թաշկինակ և այլ հարմար գործվածք:
ՔՊ անհատական պաշտպանական միջոցները բաժանվում են 3 հիմնական խմբերի`
Ø Շնչառական օրգանների պաշտպանական միջոցներ:
Ø Մաշկային ծածկույթի պաշտպանական միջոցներ:
Ø Անհատական պաշտպանության բժշկական միջոցներ:
Մաշկային ծածկույթի պաշտպանության միջոցներ: Նախատեսված են պաշտպանելու մարդկանց մարմինը կաթիլահեղուկային թունավոր նյութերի, ռադիոակտիվ փոշու և մանրէաբանական միջոցների վարակումից, ինչպես նաև ռադիոակտիվ արտաքին α ճառագայթահարումից:
Մաշկային ծածկույթի պաշտպանության հատուկ միջոցներից են.
1. համազորային պաշտպանիչ լրակազմը (ՀՊԼ, ОЗК),
ü պաշտպանիչ թիկնոց,
ü նասկիներ և ձեռնոց:
ü Համալիրը կարող է օգտագործվել նաև լուսային իմպուլսի ճառագայթահարումից և հրավառվող միջոցներից պաշտպանվելու համար: Արտադրվում է հինգ չափսի, գարնանային և ձմեռային տիպերի, քաշը 1.6 կգ է:

2. համազորային համալրված պաշտպանիչ լրակազմը (ՀՀՊԼ, ОКЗК),
ü բաճկոն և շալվար, որոնք տոգորված են հրակայուն նյութով,
ü թրծված բամբակաթղթային գործվածքից պատրաստված պաշտպանիչ սպիտակեղեն,
ü ամառային և ձմեռային գլխարկ` մշակված հրակայուն նյութով:
ü ՀՀՊԼ-ը ունի ատոմային զենքի լուսային ճառագայթահարումից պաշտպանելու հատկություն: Պաշտպանական հատկանիշները մեծացնելու նպատակով կարելի է ՀՀՊԼ-ը օգտագործել ՀՊԼ-ի հետ միասին:
3. թեթև կոստյումը (Թ-1, Л-1)
Ø Լ-1-ը պատրաստվում է ռեզինանման կտորից, որի կազմում առկա է.
ü շալվար` համակցված նասկիներով,
ü գլխանոցով (капишон) վերնաշապիկ, ձեռնոցներ:
ü Պաշտպանական հատուկ միջոցները անհրաժեշտ է պահպանել 12-160C ջերմաստիճանի և 65-70% հարաբերական խոնավության պայմաններում, արևի ճառագայթներից հեռու:
4. հակաքիմիական պաշտպանական գուլպաներ, ձեռնոցներ, գոգնոցներ:
Մաշկային ծածկույթի պաշտպանության պարզագույն միջոցներ: Հատուկ միջոցների բացակայության դեպքում ռադիոակտիվ փոշուց և մանրէաբանական միջոցներից հաջողությամբ կարելի է պաշտպանվել կենցաղում օգտագործվող անջրանցիկ թիկնոցով, սպորտային համազգեստով, ծածկոցով, սաղավարտով, խիտ գործվածքից վերարկուով և այլն: Ձեռքերը կարելի է պաշտպանել կաշվե կամ ռեզինե ձեռնոցներով, իսկ ոտքերը` երկարաճիտ կաշվե կամ ռեզինե կոշիկներով: Հագուստը, ներծծելով որոշակի լուծույթներով կամ օճառայուղային էմուլսիաներով, կարելի է բարձրացնել նրանց պաշտպանական հատկանիշները:
Նախատեսված են անձնակազմին առաջին օգնություն ցուցաբերելու, ինչպես նաև մասնակի սանիտարական մշակման (մաշկային ծածկույթը, համազգեստը, զենք-զինամթերքը վարակազերծելու, ապաակտիվացնելու, ապագազեցնելու) համար: Այդ միջոցներից են` անհատական հակաքիմիական փաթեթը (ԱՀՓ, ИПП-8) լուծույթի տեսքով, անհատական վիրակապական բժշկական փաթեթը (ՎԲՓ, ППМ), անհատական դեղատուփը (ԱԴ-2, АИ-2), զինվորական դեղատուփը (ԶԴ, АВ), ինչպես նաև տարաբնույթ կլանիչներ, անտիդոտներ և այլ պատրաստուկներ:
Անհատական դեղատուփը (ԱԴ-2) պարունակում է բժշկական միջոցներ: Նախատեսված է թունավոր նյութերով, ռադիոակտիվ տարրերով և բակտերիալ մանրէներով աղտոտված տարածքներում հայտնված տուժածներին առաջին օգնություն ցուցաբերելու համար: Դեղահաբերը զետեղված են պլաստմասե փոքր սրվակներում և տեղակայված են տուփի բնիկներում, առկա է նաև մեկանգամյա օգտագործման ենթակա ներարկիչ` լցված ցավազրկողով:
Անհատական հակաքիմիական փաթեթը (ԱՀՓ) նախատեսված է մասնակի սանիտարական մշակման (մաշկի, հագուստի, զենք-զինամթերքի վրա ընկած թունավոր նյութերը չեզոքացնելու) համար, իրենից ներկայացնում է շշի մեջ լցված ապագազեցնող հեղուկ և թվով 4 խծուծ: Կիրառվում է ախտահարվելուց հետո: Ապագազեցնող լուծույթը նախատեսված է երկու անգամ մշակման համար: Անհրաժեշտ է խծուծը ամբողջությամբ ներծծել լուծույթով և մաքրել վարակված մասերը, այդ թվում` օձիքը ամբողջ մակերեսով և վերնազգեստի թևնոցները, ինչպես նաև դիմային ամբողջ հատվածը: Անհրաժեշտ է գիտենալ, որ լուծույթը վտանգավոր է աչքերի համար:
Անհատական վիրակապական փաթեթը (ԱՎՓ) նախատեսված է վերքերը, այրվածքները վիրակապելու համար: Բաղկացած է վիրակապից և թվով 2 բամբակաթանզիվային խծուծից, որոնք տեղակայված են հերմետիկ փաթեթի մեջ: Փաթեթի վրա նշված է օգտվելու կարգը:
Լսելով ազդանշանն անմիջական սպառնալիքի վերաբերյալ` անհրաժեշտ է գործել արագ և առանց խուճապի: Հարկավոր է նախօրոք գիտենալ բնակավայրի, աշխատավայրի հարևանությամբ տեղաբաշխված պաշտպանական կառույցները, ինչպես նաև տիրապետել վարքագծի կանոններին նմանատիպ իրավիճակներում: «Օդային տագնապ» ազդանշանի դեպքում բնակչությունը պարտավոր է`
ա) աշխատավայրում գտնվելու դեպքում.
1. գործել տվյալ ձեռնարկության ՔՊ պլանով նախատեսված հրահանգի պահանջներին համապատասխան, անջատել ներքին և արտաքին լուսավորությունը (գիշերային ժամերին)` բացառությամբ քողարկված լուսավորության լուսարձակների, ՔՊ անհատական պաշտպանական միջոցները բերել պատրաստի վիճակի, հնարավորինս արագ տեղափոխվել պաշտպանական կառույց,
2. տրանսպորտային միջոցների վարորդները պարտավոր են անմիջապես կայանել, բացել դռները, հանգցնել շարժիչը, անջատել էլեկտրականությունը և ուղևորների հետ պատսպարվել մոտակա պաշտպանական կառույցում (մետրոպոլիտենի կայարան, գետնանցում), հարմարվել տեղանքի ռելիեֆին, օգտագործել ցածր աղյուսե կամ քարե ցանկապատերը, ջրատարերը և այլն: Անհրաժեշտ է հիշել, որ շենքերի, շինությունների պատերի տակ պատսպարվել չի կարելի. դրանք կարող են փլվել:
բ) Հասարարական վայրում գտնվելիս`
ուշադրությամբ լսել կառավարիչի հաղորդումը մոտակա պաշտպանական կառույցի տեղաբաշխման վայրի մասին և կազմակերպված տեղափոխվել այնտեղ,
1. ձեռքի տակ եղած անհատական պաշտպանական միջոցները բերել պատրաստի վիճակի,
2. հրահանգի բացակայության դեպքում օգտվել մակերևութապատկերի հնարավորությունից, բնական և արհեստական թաքստոցներից :
գ) Բնակարանում գտնվելու դեպքում`
1. անջատել գազամատակարարման, էլեկտրամատակարարման, ջրամատակարարման համակարգերը, վերցնել ՔՊ անհատական պաշտպանական միջոցներ, աղետի ճամպրուկ (3 օրվա սնունդ, ջրի պաշար, առաջին անհրաժեշտության իրեր, հիգիենայի պարագաներ, դեղամիջոցներ, անձը հաստատող փաստաթուղթ),
2. զգուշացնել հարևաններին ազդարարման մասին,
3. հնարավորինս արագ տեղափոխվել մոտակա պաշտպանական կառույց:
«Օդային տագնապի ավարտ» ազդարարման ազդանշանը տրվում է բնակչությանը իրազեկելու թշնամու կողմից օդային հարձակման վտանգի վերացման մասին: Այս ազդանշանի ազդարարումից հետո բնակչությունը գործում է ըստ ստեղծված իրավիճակի.
1. ծառայողները, ուսանողները, բանվորները վերադառնում են աշխատավայրեր կամ ընդգրկվում են վթարավերականգնողական աշխատանքների կատարմանը,
2. չաշխատող բնակչությունը վերադառնում է իրենց բնակարաններ և հետևում ըստ իրավիճակի տրվող հրահանգներին, այդ թվում` հնարավոր ռեժիմային միջոցառումներից բխող հրահանգներին,
3. բնակչությունը պետք է գտնվի զգոն վիճակում` թշնամու հնարավոր նոր հարձակմանը դիմակայելու համար:
ՀՀ տարածքում ԱԻ-ի ու ռազմական դրության պայմաններում և հակառակորդի հանկարծակի հարձակման դեպքում բնակչությանն ազդարարելու գործընթացն իրականացվում է «ՀՀ տարածքում ԱԻ առաջացման մասին բնակչության ազդարարման» կարգի համաձայն` հաստատված ՀՀ կառավարության 3 նոյեմբերի 2005 թվականի N 1925-Ն որոշումով: Ըստ այդ որոշման` ռազմական դրության և հակառակորդի հանկարծակի հարձակման պայմաններում կիրառվում են «Օդային տագնապ», «Օդային տագնապի ավարտ», «Ճառագայթային վտանգ», «Քիմիական տագնապ», իսկ ԱԻ-ի առաջացման սպառնալիքի կամ ծագման դեպքում` «Ճառագայթային վտանգ», «Քիմիական տագնապ», «Աղետալի ջրածածկման վտանգ» ազդանշանները: ՀՀ-ի դեմ ռազմական գործողությունների սկսման կամ զենքի կիրառման ակնհայտ սպառնալիքի դեպքում տրվում է «Հակառակորդի հարձակման սպառնալիք» ազդանշանը:
Ազդարարման ազդանշանները տրվում են ազդարարման համակարգով, որը հրահանգ է կառավարման մարմիններին, ՔՊ շտաբներին, ծառայություններին, ուժերին և բնակչությանը` համապատասխան միջոցառումներ իրականացնելու համար: Ազդանշանները տրվում են կապի և ազդարարման բոլոր միջոցներով, այդ թվում` շարժական բարձրախոսային սարքերի օգնությամբ, միացվում են էլեկտրաշչակները և տրվում է անընդհատ («Օդային տագնապ» ազդանշանի դեպքում` տատանվող), երկարատև (3 րոպե տևողությամբ) ձայնային ազդանշան: Միաժամանակ կապի միջոցներով` 2-3 րոպե տևողությամբ տրվում են հետևյալ բովանդակությամբ համապատասխան տեքստային հաղորդագրություն. «Ուշադրություն, ուշադրություն» և տվյալ ազդանշանը...: Անհրաժեշտության դեպքում հաղորդագրությունը լրացվում է «Վտանգ է սպառնում հետևյալ բնակավայրերին...» բառերով: Շչակի անընդհատ հնչեցման (ձայնային ազդանշան) դեպքում` «Ուշադրություն բոլորին», բնակչությունը պարտավոր է միացնել հեռուստացույցները և ռադիոընդունիչները, որոնցով ԱԻ և ՔՊ մարմինների կողմից տրվում են հաղորդագրություններ տվյալ տարածքում սպառնալիքի կամ դրա առաջացման և բնակչության գործողությունների մասին, և գործել համաձայն այդ հաղորդագրությունների:
Փրկարարական և անհետաձգելի վթարավերականգնողական աշխատանքները ԱԻ-ի հետևանքների վերացման միջոցառումների համալիր է, որն իրականացվում է սեղմ ժամկետներում աղետի գոտում և ուղղված է տուժած բնակչությանն օգնություն ցուցաբերելուն, վտանգավոր օջախները վնասազերծելուն, մարդկանց կենսունակության բնականոն պայմանները վերականգնելուն:
Անհետաձգելի վթարավերականգնողական աշխատանքները առաջնահերթ աշխատանքների համալիր է` ուղղված մարդկանց կյանքին և առողջությանն սպառնացող այնպիսի գործոնների ազդեցության վտանգի վերացմանը, որոնք խոչընդոտում են մարդկանց որոնելուն և փրկելուն, ինչպես նաև շենքերի, շինությունների ամրացմանը կամ փլմանը, հեղուկ վառելիքի, գազի, էլեկտրաէներգիայի և ջրի աղբյուրների վթարային անջատմանը և այլն:
Փրկարարական աշխատանքներից են`
ü խոցված օջախ տանող երթուղիների և աշխատավայրերի հետախուզում,
ü տուժած բնակչության որոնում, փրկում, առաջին օգնության ցուցաբերում. կարիքավորներին բժշկական հիմնարկներ տեղափոխում,
ü վտանգավոր տարածքներից մարդկանց, կենդանիների, նյութական և մշակութային արժեքների ժամանակավոր տեղափոխում անվտանգ տարածքներ,
ü պարետային ծառայության կազմակերպում, դիակապտության դեպքերի կանխում,
ü նյութական արժեքների պահպանության կազմակերպում,
ü մահացածների հայտնաբերում, ճանաչում, հուղարկավորում,
ü փաստաթղթերը կորցրած քաղաքացիների հաշվառում,
ü հրդեհների մեկուսացում և հրդեհաշիջում, սանիտարահիգիենիկ մշակումների իրականացում և այլն:
Անհետաձգելի վթարավերականգնողական աշխատանքներից են`
ü փլուզված պաշտպանական կառույցների բացում, անհապաղ բացման անհնարինության դեպքում առաջնահերթ օդի մատակարարում (փլատակներում երթանցքների բացում),
ü գազի, ջրի տեխնոլոգիական ցանցերում վթարների մեկուսացում,
ü ավտոճանապարհների, կամուրջների, երկաթուղու ժամանակավոր վերականգնում,
ü վտանգավոր օջախների տեղայնացում կամ վերացում,
ü վնասված կոմունալ էներգետիկ ցանցերի, կապի համակարգերի ժամանակավոր վերականգնում,
ü վթարված շինությունների ամրացում կամ փլուզում և այլն:
Փրկարարական և անհետաձգելի վթարավերականգնողական աշխատանքների կազմակերպման համար ՀՀ կառավարությանը, պետական կառավարման տարածքային և տեղական կառավարման մարմիններին կից ստեղծվում են ԱԻ հանձնաժողովներ, որոնց կից կազմավորում են մշտական գործող աշխատանքային մարմիններ: Աշխատանքային մարմնի կազմում, որպես կանոն, ընդգրկվում են ՔՊ համապատասխան ծառայությունների ղեկավար ծառայողներ և մասնագետներ:
Փրկարարական և անհետաձգելի վթարավերականգնողական աշխատանքներ կատարվում են հնարավորինս սեղմ ժամկետներում և փուլերով:
Առաջին փուլում իրականացվում են խիստ առաջնային, անհետաձգելի վթարավերականգնողական և փրկարարական աշխատանքներ, որոնք կապված են բնակչության առաջնահերթ պաշտպանության հետ, այդ թվում` խոցող գործոնների վերացում և փրկարարական աշխատանքների նախապատրաստում: Իրականացվում են հետևյալ միջոցառումները.
1. բնակչության ազդարարում,
2. խոցված օջախի հետախուզում,
3. իրադրության գնահատում,
4. բնակչության տարհանում, պատսպարում ՔՊ կառույցներում,
5. ՔՊ անհատական պաշտպանական միջոցների կիրառում,
6. առաջին օգնության կազմակերպում,
7. խոցված օջախի տեղայնացում,
8. հակահրդեհային համալիր միջոցառումներ,
9. վտանգավոր օբյեկտների տեխնոլոգիական գործընթացի փոփոխում կամ դադարեցում և այլն:
Երկրորդ փուլում շարունակվում են առաջին փուլի միջոցառումները, որոնք համալրվում են նոր գործառույթներով, ուղղված ԱԻ-ի հետևանքների վերացմանը, այդ թվում`
1. հրդեհի օջախներին, փլուզված պաշտպանական կառույցներին, այլ վթարավերականգնողական աշխատանքների աշխատատեղերին հնարավորինս մոտենալու նպատակով ճանապարհների բացում,
2. ջրի, կոյուղու, գազի, էլեկտրաէներգետիկ տեխնոլոգիական ցանցերում վթարների մեկուսացում,
3. վարակազերծում (վնասազերծում), սանիտարական մշակումներ,
4. տուժած բնակչության որոնում, փրկում, առաջին օգնության ցուցաբերում և այլն:
ԱԻ-ի ժամանակ, երբ կորուստները կրում են մասշտաբային բնույթ, զարգացած երկրներն անգամ ի զորու չեն միայն սեփական ուժերով դիմակայել աղետին: Օգնություն ստանալու ակնկալիքով տուժած երկիրը դիմում է հանրությանը, տնտեսապես զարգացած երկրներին, միջազգային կազմակերպություններին: Աղետյալ երկիրը հայտարարում է աղետի մասշտաբների և տուժած բնակչության մոտավոր քանակների մասին, նշում է առաջին անհրաժեշտության միջոցների ցանկը (դրանք կարող են լինել դեղորայք, բժշկական սարքավորումներ, առաջին անհրաժեշտության պարագաներ և այլն): Օգնությունը կարող է իրականացվել նաև հատուկ մասնագիտական խմբեր գործուղելով: Որոշակի երկրներ, մասնավորապես, հարևան երկրները կարող են վիրավորներին տեղափոխել իրենց բուժհիմնարկներ: Պետությունների մեծ մասը, միջազգային մարդասիրական կազմակերպությունները` Կարմիր խաչ, Կարմիր մահիկ, Բժիշկներ առանց սահմանների և այլ կազմակերպություններ ամենատարբեր մարդասիրական օգնություն են կազմակերպում աղետի ենթարկված տարածքներում` անտեսելով քաղաքական, ազգային, կրոնական և այլ բնույթի տարաձայնություններ: Մարդասիրական օգնություն ցուցաբերելու համար ֆինանսական միջոցները կարող են գոյանալ տարբեր աղբյուրներից` միջազգային կազմակերպությունների և/կամ պետությունների ֆինանսական հիմնադրամների միջոցով, մասնավոր անձանց հանգանակություններից, բարեգործական համերգներից, միջոցառումներից: Ստացված բարեգործական միջոցները կուտակվում են հատուկ հաշվեհամարներում և կարող են օգտագործվել բացառապես աղետից տուժածների կարիքների համար: Գումարի մի մասը կարող է օգտագործվել նաև աղետի գոտին վերականգնելու նպատակով:
Աղետյալ երկրում կառավարության որոշմամբ ստեղծվում են հումանիտար օգնություն ստացող և բաշխող մարմիններ, հանձնաժողովներ, որոնց կազմում կարող են ընդգրկվել նաև օգնություն ցուցաբերող երկրների ներկայացուցիչները: Մարդասիրական օգնությունը բաշխելու ժամանակ ղեկավարվում են ըստ կարիքավորության աստիճանի: Ճգնաժամային իրավիճակներում կարևոր նշանակություն է ստանում տարբեր արձագանքների վաղ գնահատման անհրաժեշտությունը: ԱԻ-ում օգնություն ցուցաբերողները պետք է հասկանան ու հարգեն այն փաստը, որ տարբեր մշակույթների պատկանող անձանց արձագանքները կարող են տարբեր լինել: Յուրաքանչյուր խմբի անդամները տարբեր վտանգների են ենթարկվում և տարբեր ազդեցություններ են կրում աղետներից: Անհրաժեշտ է ճանաչել անհատին համայնքային համատեքստում, ինչպես նաև հասկանալ վերջիններիս սոցիալական մշակութային բարդությունները:
Շատ կարևոր է, որ դրսից եկած օգնությունը հասանելի լինի համայնքի բոլոր անդամներին և վերջիններիս վերականգնման և հետագա զարգացման հնարավորություն ընձեռնի: Գործողությունները պետք է ուղղված լինեն բոլոր խմբերի տարբեր կարիքների բավարարմանը: Որոշ անհատներ լրացուցիչ ուշադրության մեծ կարիք ունեն, ինչպիսիք են ծնողազուրկ երեխաները, երեխաների կամ միայնակ կանանց կամ միայնակ տղամարդկանց կողմից ղեկավարվող ընտանիքները: Անհրաժեշտ է սոցիալ-հոգեբանական աջակցություն ցուցաբերել խոցելի խմբերին` երեխաներին, հաշմանդամ ծերերին, կերակրող կամ հղի կանանց: Արդյունավետ մարդասիրական օգնություն ցուցաբերելու համար անհրաժեշտ է արձագանքման աշխատանքների բոլոր ոլորտներում հավասարապես ընդգրկել կանանց և տղամարդկանց, աղջիկների և տղաների:
ԱԻ-ում բնակչության բարոյահոգեբանական վիճակի վրա ազդող գործոնները, ըստ առաջացրած հետևանքների, կարելի է պայմանականորեն բաժանել երեք խմբի: Առաջին խմբում ընդգրկվում են գործոններ, որոնք մարդկանց մոտ առաջացնում են ֆիզոլոգիական խանգարումների հետ կապված բարոյահոգեբանական վիճակի խաթարումներ (պայթյունը, հրդեհները, շինությունների փլուզումները, ռադիոակտիվ ճառագայթները և այլն): Երկրորդ խմբում ընդգրկվում են գործոններ, որոնք կապված են ունեցվածքի և հարազատների կորստի, իր և իր բարեկամների, մտերիմների ճակատագրի նկատմամբ անհանգստության, զգացմունքների հետ: Երրորդ խմբի գործոնները պայմանավորված են անկարողության, անորոշության զգացման հետ, որոնք առաջանում են հիմնականում տեղեկատվության պակասի, բացասական, իսկ երբեմն ստահոդ տեղեկատվության, փրկարարական և անհետաձգելի վթարավերականգնողական աշխատանքների անարդյունավետ կազմակերպման արդյունքում:
ԱԻ-ում հնարավոր խուճապի դրսևորման ձևերը:Մարդկանց վրա ներազդող պայմանները հնարավոր չէ կարճ ժամանակահատվածում ամբողջովին վերացնել, սակայն տուժածների հետ հոգեբանական և սոցիալական աշխատանքի միջոցով կարելի է զգալիորեն բարձրացնել մարդկանց հոգեբանական տոկունությունը: Բնակչության հոգեկան վիճակի բարելավմանը մեծապես նպաստում է փրկարարական և անհետաձգելի վթարավերականգնողական աշխատանքների ճիշտ և ժամանակին կազմակերպումը: Տուժածներին պետք է վերաբերվել հարգանքով, ցավակցության զգացումով: Իսկ այն դեպքերում, երբ մարդիկ խուճապային իրավիճակում են, անհրաժեշտ է դրսևորել խիստ և հրամայական կեցվածք: Խուճապը վախի զգացում է, որը պատում է մարդկանց խմբերին, այնուհետև, փոխանցվելով շրջապատողներին, վերածվում է անկառավարելի գործընթացի: Մարդկանց մոտ հաճախ տեղի է ունենում իրադրության ընկալման գերզգայնության բարձրացում, սեփական արարքի նկատմամբ պատասխանատվության նվազում: Անձը կարող է այդ իրավիճակում ոչ սթափ գնահատել սեփական արարքը և սխալ վերլուծել ստեղծված դրությունը: Վախի արտահայտման ձևերից է խուճապը: Արտաքնապես այն կարող է լինել ակտիվ կամ պասիվ: Ակտիվ խուճապի դեպքում մարդը կատարում է բնազդային պաշտպանական գործողություններ` արագ փախուստ, թռիչք, բղավոց և այլն, որոնք գիտակցաբար չեն հսկվում: Պասիվ կամ մեղմ խուճապը դրսևորվում է մարդու լրիվ անօգնական, անելանելի, դատապարտված վիճակի տեսքով: Մարդը դադարում է դիմադրել և հաճախ զոհվում է: Խուճապի առաջացմանը կարող է նպաստել նաև հավաստի տեղեկատվության բացակայությունը:
Խուճապի կանխման համար նախ և առաջ անհրաժեշտ է հավաստի տեղեկություններ հաղորդել ստեղծված իրադրության մասին: Հարկավոր է խուճապը անհապաղ կանխել, երբ այն դեռ մակերեսային բնույթ ունի և մեծ զանգվածներ չի համակել: Դրա համար առաջին հերթին պետք է մարդկանց ուշադրությունը թեկուզև կարճ ժամանակով շեղել վախի աղբյուրից: Հնարավորություն տալ մարդկանց, որ մի պահ ուշքի գան և փորձեն ամբոխի կառավարումը վերցնել իրենց ձեռքը, ջանալ շեղել նրանց ուշադրությունը խուճապահար լիդերի գործողություններից մեկ այլ` սթափ խորհող, սառնասրտությամբ օժտված մարդու վրա: Եթե այնուամենայնիվ խուճապը համակել է զգալի թվով մարդկանց, անհրաժեշտ է նրանց բաժանել փոքր խմբերի, որոնցից յուրաքանչյուրին կառավարելը շատ ավելի հեշտ կլինի: Կարևոր հանգամանք է նաև հարգարժան, հեղինակավոր մարդկանց շփումը այն մարզի, համայնքի, քաղաքի բնակչության հետ, որտեղ տեղի է ունեցել աղետը: